ویژگی‌شناسی ریخت‌شناسی زعفران (Crocus sativus L.)

تحقیق حاضر با عنوان «شناسایی مورفولوژیکی زعفران (Crocus sativus L.)» به منظور ایجاد اطلاعات در مورد تنوع فنوتیپی و ژنوتیپی ویژگی‌های مورفولوژیکی و پیازی انجام شد. تفاوت‌های ژنتیکی بین خطوط منتخب به طور جامع بررسی شد تا صفات ممتاز و متفاوت که سود اقتصادی در ویژگی‌های مورفولوژیکی و پیازی نشان می‌دهند شناسایی شوند و همچنین سهم آن‌ها در اجزای عملکرد مورد ارزیابی قرار گیرد. میزان تفاوت در اکثر ژنوتیپ‌ها بین ۱۴۰ خط ژرمپلاسما زعفران جمع‌آوری شده از مناطق مختلف کشت زعفران کشمیر و سایر نقاط جهان مشاهده شد. مشاهدات بر روی ویژگی‌های مورفولوژیکی و پیازی ثبت شد و تفاوت‌های قابل‌توجهی بین جمعیت‌ها برای تمام صفات مشاهده گردید که نشان‌دهنده سطح بالای تنوع و در نتیجه امکان قابل توجهی برای بهبود زعفران از طریق انتخاب کلونال است. دامنه تنوع تقریباً برای تمام ژنوتیپ‌ها بالا مشاهده شد.تحلیل همبستگی نشان داد که برآورد ضریب‌های همبستگی ژنوتیپی از نظر مقدار بیشتر از برآورد ضریب‌های همبستگی فنوتیپی مربوطه بود. محصول با اهمیت اقتصادی (وزن خشک نهنج) ارتباط مثبت قابل توجهی با تمام صفات به جز طول کلاله داشت. طول کلاله هیچ همبستگی با هیچ صفتی به جز شاخص غده بزرگ نشان نداد. تقسیم‌بندی ضریب‌های همبستگی ژنوتیپی با استفاده از تحلیل مؤلفه‌های اصلی رابطه قوی تعداد گل‌های غده-1، وزن کل گل غده-1، شاخص غده بزرگ، طول برگ و تعداد برگ‌های غده-1 در خط با وزن تازه نهنج را نشان داد. طول کلاله اثر منفی بر وزن تازه نهنج داشت. تحلیل تنوع ژنتیکی 140 جمعیت را به 11 خوشه گروه‌بندی کرد. خوشه 1 بیشترین تعداد ژنوتیپ‌ها را با بیشترین فاصله درون‌خوشه‌ای 415.78 پذیرفت که شامل ژنوتیپ‌های SSR/SD-104 و SSR/SD-107 بود.حداکثر فاصله بین خوشه‌ای برابر با 10923.91 بین خوشه X و خوشه XI ثبت شد که پس از آن خوشه VIII و خوشه IX (7598.09)، خوشه VII و خوشه XI (6977.24) قرار داشتند. بیشترین سهم در واریانس (21٪) مربوط به وزن تازه خامه نر بود که پس از آن شاخص تکثیر (18٪) و وزن کل گل (13.52٪) قرار داشتند. بر اساس عملکرد ژنوتیپ‌ها، ژنوتیپ‌های SSR/SD-13، SSR/SD-36، SSR/SD-62، SSR/SD-63، SSR/SD-67 و SSR/SD-140 به عنوان ژنوتیپ‌های برجسته با برتری مشخص در چندین صفت و تنوع ژنتیکی قابل توجه شناسایی شدند؛ این ژنوتیپ‌ها به عنوان ژنوتیپ‌های رأس نامیده می‌شوند و بنابراین می‌توانند به عنوان منبعی از منابع ژنتیکی ممتاز برای توسعه واریته‌های جدید مورد استفاده قرار گیرند.

Present investigation entitled; “Morphological characterization of saffron (Crocus sativus L.)” was undertaken to generate information on the phenotypic and genotypic variability for morphological and corm attributes. Genetic divergence among selected lines was studied thoroughly for identification of elite divergent traits showing economic gains for morphological and corm attributes, along with their contribution towards yield components. Extent of divergence was observed in most of the genotypes among 140 saffron germplasm lines collected from different saffron growing areas of Kashmir and rest of world. Observations were recorded on morphological and corm attributes and significant variations among populations were observed for all the traits indicating presence of high level of variability and therefore imply considerable scope for saffron improvement through clonal selection. Range of variability was observed to be high for almost all genotypes. Correlation analysis revealed that estimates of genotypic correlation coefficients were higher in magnitude than the corresponding estimates of phenotypic correlation coefficients. Economically important product (dry pistil weight) recorded significant positive association with all the traits except style length. Style length did not reveal any correlation with any trait except big corm index. Partitioning of genotypic correlation coefficients by Principal Component Analysis revealed strong relationship of number of flowers corm-1, total flower weight corm-1, big corm index, leaf length and number of leaves corm-1line-1on fresh pistil weight. Style length exerted negative effect on fresh pistil weight. Genetic divergence analysis grouped 140 populations into 11 clusters. Cluster 1 accommodated maximum number of genotypes with highest intra-cluster distance of 415.78 accommodating genotypes SSR/SD-104 and SSR/SD-107. Maximum inter-cluster distance of 10923.91 was recorded between cluster X and cluster XI followed by cluster VIII and cluster IX (7598.09), cluster VII and cluster XI (6977.24). Fresh pistil weight recorded highest contribution (21%) towards divergence followed by multiplication index (18%) and total flower weight (13.52%). On the basis of performance of genotypes, SSR/SD-13, SSR/SD-36, SSR/SD-62, SSR/SD-63, SSR/SD-67 and SSR/SD-140 were identified as extreme genotypes with distinct superiority for number of traits and considerable genetic diversity; these are called as vertex genotypes thus could be used as a source of elite genetic resource for development of new varieties.