بینش‌های سایتوژنتیکی از گروه Crocus adamii (تیرهٔ زنبقیان)، اولین داده‌های کاریولوژیک برای ۱۲ آرایهٔ ایرانی

سردهٔ Crocus (زعفران) از متنوع‌ترین سرده‌های تکلپه‌های گلبرگ‌مانند است. از نظر سیتولوژیکی، زعفران‌ها به‌خاطر تنوع گسترده‌ی کاریولوژیکی خود قابل توجه هستند. درون این سرده، مجموعه‌ی Crocus adamii یک گروه آرایه‌شناختی به‌ویژه پیچیده را تشکیل می‌دهد که عمدتاً در شمال و شمال‌غرب ایران و کشورهای همجوار پراکنده است. در سال‌های اخیر، ۱۴ گونه از این گروه از ایران توصیف شده است، اگرچه بیشتر آنها فاقد شواهد آرایه‌شناختی حمایت‌کننده فراتر از داده‌های ریخت‌شناختی هستند. برای پر کردن این شکاف، ما تحلیل‌های کاریولوژیکی را روی ۱۲ نمونه (شامل هشت گونهٔ توصیف‌شدهٔ رسمی و سه آرایهٔ نامگذاری‌نشده) از گروه C. adamii انجام دادیم. شمارش کروموزومی طیف وسیعی از آرایش‌ها را نشان داد، از جمله ۲n = ۱۶، ۱۸، ۲۰، ۲۰+۱B، ۲۲، ۲۲+۱، ۶، ۸ و ۱۰B. تا جایی که می‌دانیم، شمارش کروموزومی برای تمامی ۱۲ آرایهٔ بررسی‌شده برای علم جدید است. گستره‌های میتوزی و ایدیوگرام‌ها برای تصویرسازی تنوع کاریولوژیکی مشاهده‌شده تهیه شدند. تحلیل آماری روی پنج پارامتر کاریوتیپی برآوردشده انجام گرفت. یک یافتهٔ قابل توجه، همبستگی منفی بین عدد کروموزومی و طول کل هاپلوئید مجموعهٔ کروموزومی بود. علاوه بر این، کاریوتیپ‌های دو مجموعه از شمال ایران نسبت به نمونه‌های شمال‌غرب، عدم‌تقارن بیشتری نشان دادند. تحلیل مختصات اصلی (PCoA) آشکار ساخت که گونه‌های با نزدیکی جغرافیایی تمایل به اشتراک صفات کاریوتیپی مشابه دارند. با این حال، استثناهایی مانند C. reinhardii و C. inghamii که در مناطق مجاور زندگی می‌کنند اما واگرایی کاریولوژیکی آشکاری نشان می‌دهند، بر پیچیدگی تکامل کروموزومی درون این گروه تأکید می‌کند. تنوع در اعداد کروموزومی مشاهده‌شده در میان این آرایه‌ها، نقش محوری دیسپلوئیدی را در تنوع‌بخشی و مسیر تکاملی مجموعهٔ C. adamii برجسته می‌سازد و بر اهمیت رویکردهای تلفیقی در درمان‌های آرایه‌شناختی آینده تأکید می‌کند.

The genus Crocus is among the most diverse genera of petaloid monocots. Cytologically, crocuses are notable for their extensive karyological variation. Within this genus, the Crocus adamii aggregate represents a particularly complex taxonomic group, primarily distributed across northern and northwestern Iran and adjacent countries. In recent years, 14 species within this group have been described from Iran, though most lack supporting taxonomic evidence beyond morphological data. To address this gap, we conducted karyological analyses on 12 accessions—comprising eight formally described species and three unnamed taxa—from the C. adamii group. Chromosome counts revealed a wide range of configurations, including 2n = 16, 18, 20, 20 + 1B, 22, 22 + 1, 6, 8, and 10B. To our knowledge, chromosome counts for all 12 investigated taxa are new to science. Mitotic spreads and idiograms were prepared to visualize the observed karyological variation. Statistical analysis was performed on five estimated karyotypic parameters. A notable finding was the negative correlation between chromosome number and total haploid length of chromosome complement. Additionally, karyotypes from two northern Iranian collections exhibited greater asymmetry compared to those from the northwest. Principal Coordinate Analysis (PCoA) revealed that species with close geographic proximity tend to share similar karyotypic traits. However, exceptions such as C. reinhardii and C. inghamii, which inhabit adjacent areas yet display marked karyological divergence, highlight the complexity of chromosomal evolution within the group. The diversity in chromosome numbers observed across these taxa highlights the pivotal role of dysploidy in the diversification and evolutionary trajectory of the C. adamii aggregate, underscoring the importance of integrative approaches in future taxonomic treatments.