اثرات متقابل سایه‌اندازی، عمق کاشت و وزن بنه بر عملکرد و عملکرد فیزیولوژیکی زعفران (Crocus sativus L.) در یک محیط نیمه‌خشک

تابش بیش از حد خورشید و نوسانات دما، محدودیت‌های عمده‌ای را بر بهره‌وری زعفران (Crocus sativus L.) در محیط‌های خشک و نیمه‌خشک اعمال می‌کند. این آزمایش گلدانی دو ساله، اثرات متقابل شدت سایه (0-45٪)، عمق کاشت (10-20 سانتی‌متر) و وزن بنه (4-6 گرم و 9-11 گرم) را بر صفات فیزیولوژیکی، رشد بنه‌های دختری و عملکرد کلاله تحت تنش تابش بالا بررسی کرد. یک تعامل سه‌جانبه قوی بین این عوامل به عنوان یافته اصلی این مطالعه پدیدار شد. سایه شدید (45٪) باعث تخریب قابل توجه کلروفیل، کاهش محتوای رنگدانه، زیست توده بنه‌های دختری و عملکرد کلاله تا 51٪ در مقایسه با گیاهان بدون سایه شد، در حالی که فعالیت پراکسیداز را نیز سرکوب کرد. در مقابل، سایه متوسط ​​(15-30٪) تجمع کاروتنوئید را افزایش داد و فعالیت آنتی‌اکسیدانی بالاتری را حفظ کرد، که نشان دهنده بهبود سازگاری فیزیولوژیکی با تنش تابش است. این پاسخ زمانی که با کاشت کم‌عمق (10 سانتی‌متر) ترکیب شد، مطلوب‌ترین بود، در حالی که کاشت عمیق‌تر در شرایط سایه، از دست دادن رنگدانه را تشدید و عملکرد رشد را تضعیف کرد. اندازه بنه، این پاسخ‌ها را بیشتر تغییر داد؛ بنه‌های بزرگتر به طور مداوم زیست توده بنه‌های دختری بیشتر و عملکرد کلاله بالاتری نسبت به بنه‌های کوچکتر تولید کردند که نشان دهنده تقسیم قوی‌تر مواد فتوسنتزی با تکیه بر ذخیره است. ترکیب سایه‌دهی متوسط ​​(15 تا 30 درصد)، کاشت کم‌عمق (10 سانتی‌متر) و بنه‌های بزرگ منجر به بالاترین عملکرد کلی شد و این تیمار را به عنوان موثرترین استراتژی مدیریتی معرفی کرد. این نتایج نشان می‌دهد که ادغام سایه‌دهی متوسط ​​با عمق کاشت بهینه و مواد کاشت قوی می‌تواند تنش تابشی بیش از حد را کاهش داده و بهره‌وری زعفران را در محیط‌هایی که با تابش شدید خورشید و تغییرات حرارتی بالا مشخص می‌شوند، بهبود بخشد.

Excessive solar radiation and temperature fluctuations impose major constraints on saffron (Crocus sativus L.) productivity in arid and semi-arid environments. This two-year pot experiment examined the interactive effects of shading intensity (0–45%), planting depth (10–20 cm), and corm weight (4–6 g and 9–11 g) on physiological traits, daughter corm development, and stigma yield under high irradiance stress. A strong three-way interaction among these factors emerged as the principal finding of the study. Severe shading (45%) caused marked chlorophyll degradation, reducing pigment content, daughter corm biomass, and stigma yield by up to 51% compared with non-shaded plants, while also suppressing peroxidase activity. In contrast, moderate shading (15–30%) increased carotenoid accumulation and maintained higher antioxidant activity, indicating improved physiological adjustment to radiation stress. This response was most favorable when combined with shallow planting (10 cm), whereas deeper planting under shaded conditions intensified pigment loss and weakened growth performance. Corm size further modified these responses; larger corms consistently produced greater daughter corm biomass and higher stigma yield than smaller corms, reflecting stronger reserve-supported assimilate partitioning. The combination of moderate shading (15–30%), shallow planting (10 cm), and large corms resulted in the highest overall performance, identifying this treatment as the most effective management strategy. These results suggest that integrating moderate shading with optimized planting depth and vigorous planting material can buffer excessive radiation stress and improve saffron productivity under environments characterized by intense solar exposure and high thermal variability.