دانشنامه جامع زعفران (ویکی زعفران) به نقل از ایرنا؛ زعفران برای خراسان رضوی فقط یک محصول کشاورزی نیست؛ سرمایهای فرهنگی، اقتصادی و حتی هویتی است که قرنها اراضی این خاک را زینت بخشیده و نام ایران را در بازارهای جهانی سر زبانها انداخته و می اندازد.
سالهاست که بیش از ۸۰ درصد زعفران دنیا در استان های خراسان بویزه رضوی و جنوبی تولید میشود و همین واقعیت، این خطه را به مهمترین قطب تولید این محصول در جهان بدل کرده است اما «طلای سرخ»، امروز در پیچ تاریخی تازهای قرار گرفته که ملغمه پیچیدهای از چالشهای اقلیمی، رقابتهای بینالمللی و سیاستگذاریهای متاثر از صادرات خامفروشی این محصول ارزشمند است.
زعفران؛ محصولی که از خاک خراسان جهانی شد
زعفران خراسان رضوی به دلیل کیفیت بالای عطر، رنگ و طعم از دیرباز مرجع استاندارد زعفران درجه یک در جهان بوده است. خاک شور و خشک، اختلاف دمای شب و روز، تابش مناسب آفتاب و روشهای سنتی کاشت و برداشت، ترکیبی کمنظیر برای تولید بهترین زعفران دنیا ساخته است.
کارشناسان کشاورزی معتقدند که ویژگیهای اقلیمی این استان، ریشه اصلی خاصبودن زعفران ایرانی است؛ ویژگیهایی که بسیاری از کشورهای رقیب هنوز نتوانستهاند مشابه آن را ایجاد کنند.
زعفران یکی از ارزشمندترین محصولات صادراتی ایران است؛ این محصول در سالهای عادی سهم قابل توجهی از ارزآوری غیرنفتی را تأمین میکند و دهها هزار خانوار در حوزههای کاشت، برداشت، بستهبندی و فرآوری از آن ارتزاق میکنند.
علاوه بر این صنایع پاییندستی زعفران از داروسازی، آرایشی و بهداشتی گرفته تا صنایع غذایی و نوشیدنی؛ ظرفیتهایی هستند که میتوانند ارزشافزوده چندبرابری نسبت به صادرات خام ایجاد کنند.
با این حال سهم ایران از ارزش جهانی بازار زعفران بسیار کمتر از حجم تولید آن است؛ دلیل اصلی، صادرات فلهای و عدم توسعه برندهای جهانی است؛ مشکلی که سالهاست باعث شده کشورهای دیگر با خرید زعفران ایرانی آن را با بستهبندی و برند خود در بازارهای جهانی عرضه کنند و سود اصلی را ببرند و کارشناسان معتقدند که اگر تنها ۳۰ درصد صادرات زعفران ایران به صورت بستهبندی و فرآوری شده انجام شود، ارزش صادرات چند برابر افزایش خواهد یافت.
رقبای جهانی؛ سایههایی که بزرگتر میشوند
هرچند ایران همچنان بزرگترین تولیدکننده زعفران جهان است اما کشورهای رقیب با سرمایهگذاری هوشمندانه در حال کاهش سهم ایران در بازارهای جهانی هستند. اسپانیا، افغانستان، چین و هند طی سالهای اخیر برنامهریزی جدی برای ورود به بازار زعفران داشتهاند.
اسپانیا با اتکاء به صنایع بستهبندی و شبکه گسترده بازاریابی یکی از مهمترین صادرکنندگان جهانی محسوب میشود؛ در حالی که بخش عمدهای از محصول صادرشده این کشور، زعفران ایرانی با نام اسپانیا است و افغانستان نیز با استفاده از کمکهای بینالمللی و هزینه پایین تولید در حال تبدیل شدن به رقیبی جدی است.
کشور چین اما داستان دیگری دارد؛ با سرمایهگذاری در کشتهای گلخانهای و فناوریهای نوین تلاش میکند در میانمدت سهم قابل توجهی از بازار جهانی را به دست آورد؛ این تحولات نشان میدهد که اگر ایران همچنان بر صادرات خام و خام فروشی تکیه کند، طلای سرخ در بازار جهانی بهتدریج جایگاه تاریخی خود را از دست خواهد داد.
اقلیم امسال؛ زمین تشنه، محصول کمجان
سال زراعی جاری برای کشاورزان زعفرانکار خراسان رضوی سال سختی بود. کاهش بارندگی، افزایش دما و تداوم خشکسالی چندساله موجب کاهش قابل توجه عملکرد محصول در بسیاری از مناطق استان شده است.
گزارشهای میدانی نشان میدهد که در برخی شهرستانها میزان برداشت نسبت به سال قبل کاهش چشمگیری داشته و این مساله نهتنها درآمد کشاورزان را کاهش داده بلکه عرضه زعفران در بازار داخلی و صادراتی را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
کارشناسان اقلیمشناسی هشدار میدهند که اگر الگوی سازگاری با تغییرات اقلیمی در حوزه کشاورزی اعم از اصلاح روشهای آبیاری، جایگزینی پیازهای مرغوب و توسعه کشتهای نوین بهسرعت اجرایی نشود، زعفران خراسان ممکن است در سالهای آینده نیز با کاهش تولید روبهرو شود.
فرآوری؛ حلقه مفقودهای که آینده زعفران را میسازد
از سوی دیگر در جهان امروز، ارزش اصلی زعفران در فرآوری آن است محصول خام با قیمت بالا فروخته میشود اما محصول فرآوریشده از اسانسها و عصارهها گرفته تا مکملهای غذایی و دارویی، چندین برابر ارزش دارد و خراسان رضوی با داشتن کارخانههای فرآوری و بستهبندی میتواند به قطب جهانی تولید محصولات جدید بر پایه زعفران تبدیل شود اما این مسیر نیازمند حمایت دولت، سرمایهگذاری بخش خصوصی و ایجاد شبکه بازاریابی جهانی است.
کارشناسان حوزه کشاورزی میگویند اگر زعفران ایران با برند ملی قدرتمند و محصول فرآوریشده وارد بازارهای جهانی شود، سهم ایران از گردش مالی این طلای سرخ چند برابر خواهد شد و کشاورزان نیز به جای فروش محصول خام از زنجیره ارزش آن بهره خواهند برد.
ضرورت پژوهش و ارزش غذایی زعفران
زعفران، علاوه بر ارزش اقتصادی و جایگاه فرهنگیاش در خراسان رضوی از منظر علمی و تغذیهای نیز ظرفیتی بینظیر دارد که هنوز بهطور کامل شناخته نشده است. ایران بزرگترین تولیدکننده زعفران جهان است اما سهم آن از تحقیقات علمی، تولید فرآوردههای دارویی و محصولات مبتنی بر این گیاه با حجم تولید تناسب ندارد. همین مساله ضرورت سرمایهگذاری هدفمند در پژوهش را برجسته میکند.
زعفران دارای بیش از ۱۵۰ ترکیب فعال زیستی مانند کروسین، سافرانال و پیکروکروسین است که اثرات مهمی در حوزههای ضدالتهابی، ضدافسردگی، تقویت ایمنی و بهبود عملکرد شناختی دارند. بسیاری از مطالعات معتبر درباره این ترکیبات در خارج از ایران انجام میشود در حالی که ظرفیت اصلی این محصول در داخل کشور قرار دارد.
توسعه پژوهشهای بالینی، دارویی و آزمایشگاهی میتواند راه را برای تولید محصولات با ارزش افزوده بالا از جمله مکملها، داروها، عصارهها و فرآوردههای آرایشی- بهداشتی هموار کند.
از منظر تغذیهای نیز زعفران بیش از یک ادویه لوکس است؛ این گیاه غنی از آنتیاکسیدانها و ترکیبات ضدالتهابی است و مصرف متعادل آن میتواند در بهبود خلقوخو، کاهش اضطراب، تقویت تمرکز، تنظیم فشار خون و پیشگیری از استرس اکسیداتیو مؤثر باشد. مطالعات جدید همچنین نقش زعفران را در کنترل وزن، بهبود کیفیت خواب و کاهش نشانههای برخی بیماریهای مزمن بررسی کردهاند.
با این همه حضور پایدار در بازارهای جهانی نیازمند ارائه مستندات علمی و استانداردهای پژوهشی است و بدون پژوهشهای معتبر، زعفران ایران نمیتواند در حوزه سلامت، دارو و صنایع پیشرفته رقابت کند؛ پیوند میان تحقیق، فرآوری و صنعت کلید افزایش ارزش افزوده و جایگزینی صادرات خام با محصولات دانشبنیان است.
در نهایت پژوهش، زیربنای آینده صنعت زعفران است؛ راهی ضروری برای تبدیل طلای سرخ از یک محصول کشاورزی سنتی به یک برند جهانی علمی، غذایی و دارویی.
پیشبینی کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی تولید زعفران در خراسان رضوی
مدیر امور باغبانی سازمان جهاد کشاورزی خراسان رضوی از کاهش ۲۰ تا ۳۰ درصدی تولید زعفران در استان نسبت به سال گذشته خبر داد و تاکید کرد: تشدید تغییرات اقلیمی، مهمترین عامل افت عملکرد این محصول راهبردی است.
محمد رجبزاده با اشاره به تاثیر مستقیم تغییرات اقلیمی بر عملکرد مزارع اظهار کرد: در مناطق جنوبی استان هنوز در ابتدای دوره برداشت قرار داریم اما مجموع بررسیها نشان میدهد امسال بهدلیل تنشهای گرمایی، کاهش نزولات آسمانی و طولانی شدن دوره گرما عملکرد تولید زعفران کاهش قابلتوجهی خواهد داشت.
او با بیان اینکه متوسط تولید زعفران استان در سال گذشته حدود ۲۷۰ تن بوده است، افزود: براساس برآوردهای اولیه، میزان تولید امسال ۲۰ تا ۳۰ درصد کمتر از سال گذشته خواهد بود.
رجبزاده تامین آب مزارع را یکی از چالشهای اصلی زعفرانکاران عنوان کرد و گفت: قطع برق و خاموشی چاههای کشاورزی در زمان برداشت گل، مستقیما بر کاهش عملکرد اثر گذاشته است.
وی ابراز امیدواری کرد: در صورت بهبود شرایط آبی پس از برداشت، کشاورزان بتوانند آبیاری تقویتی بهتری برای افزایش استقامت بنههای زعفران انجام دهند.
مدیر امور باغبانی جهاد کشاورزی خراسان رضوی همچنین با اشاره به سطح زیر کشت ۹۵ هزار هکتاری زعفران در استان گفت: در شرایط عادی برداشت از این سطح زیر کشت میتواند به متوسط ۲۷۰ تن برسد، اما سالهای دارای تنش اقلیمی از این میانگین فاصله میگیریم.
او با تاکید بر اثرات مستقیم تغییرات اقلیمی بر مزارع زعفران افزود: بررسیها نشان میدهد امسال نیز به دلیل کاهش بارشها و افزایش دما، کاهش وزن عملکرد محصول زعفران در استان قطعی است.
ورود ۳۰ کشور جهان به عرصه تولید زعفران
رییس کمیسیون دانشبنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی خراسان رضوی نیز پیش از این اظهار کرده بود: وزارت جهاد کشاورزی از سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد(فائو) بودجهای حدود ۲۶۰ هزار یورویی برای شناسنامهدار کردن زعفران دریافت کرده است.
علی شریعتی مقدم افزود: اما از پیشرفت این حوزه خبری نداریم و فرآیند شناسنامهدار شدن زعفران تاکنون نتیجه ملموسی نداشته است.
وی با اشاره به تحولات اقلیمی و ورود کشورهای جدید به حوزه زعفران تصریح کرد: با تغییر اقلیم در جهان ۳۰ کشور به حوزه کشت زعفران ورود پیدا کردهاند که یکی از آنها چین است.
ب️ه گفته وی، با شناسنامهدار شدن محصولات، امکان استانداردسازی فراهم میشود و رقابت بهتر صورت خواهد گرفت که این امر به افزایش راندمان تولید زعفران منجر می شود.
وی اظهار کرد: زعفرانهای تولیدی نسبت به گذشته کیفیت بهتری دارند اما اگر مکانیزاسیون به عنوان یک نیاز ضروری انجام نشود، در این حوزه عقب می افتیم. ️
رییس کمیسیون دانشبنیان، اقتصاد دیجیتال و هوش مصنوعی اتاق بازرگانی خراسان رضوی اضافه کرد: قوانین موجود و مشکلات ناشی از سیاستهای انقباضی، باعث انحراف در مسیر صادرات زعفران شده است. ️
شریعتی مقدم افزود: راهاندازی بورس بینالمللی زعفران میتواند به شفافیت صادرات کمک کند بهویژه برای بازارهای بزرگی همچون چین این موضوع مؤثر واقع می شود.
مدیریت نگهداری گل زعفران و توسعه محصولات جانبی؛ حلقه گمشده زنجیره ارزش طلای سرخ
الهام آذرپژوه، عضو هیات علمی بخش تحقیقات مهندسی کشاورزی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی هم با اشاره به حساسیت بالای گل زعفران و ضایعات گسترده آن در ایران به ایرنا گفت: اگرچه ایران بزرگترین تولیدکننده زعفران جهان است اما بخش مهمی از ظرفیت اقتصادی این محصول بهدلیل مدیریت نامناسب پس از برداشت از دست میرود.
وی افزود: گل زعفران تنها چهار تاهشت ساعت زمان طلایی برای فرآوری دارد و هر ساعت تاخیر موجب کاهش رنگ، عطر و کیفیت آن میشود. در زمان برداشتهای سنگین، ضایعات گل به ۱۵ تا ۲۰ درصد میرسد و بسیاری از کشاورزان ناچارند گل را با قیمت پایین به واسطهها بفروشند.
آذرپژوه بهترین راه کاهش ضایعات را پیشسردی سریع در دمای صفر تا دو درجه سانتیگراد دانست که موجب افزایش ماندگاری گل بین هفت تا ۱۰ روز و حفظ کیفیت طبیعی کلاله و عطر زعفران می شود.
او گفت: ایستگاههای پیشسرد در ورودی روستاها و کانتینرهای سردخانهدار قابلحمل میتوانند فشار کاری کشاورزان را کاهش دهد.
این پژوهشگر؛ بخشی از زنجیره ارزش فراموششده زعفران را نیز گلبرگهای دورریختهشده دانست؛ اجزایی که حاوی ترکیبات ارزشمند مانند آنتوسیانین، فلاونوئیدها و پلیفنولها هستند و قابلیت تولید سرکه، دمنوش، عرقیات، پودر رنگ طبیعی و عصارههای دارویی دارند.
بهگفته وی، فرآوری فقط ۳۰ درصد گلبرگها میتواند درآمد روستاییان را تا سه برابر افزایش دهد.
آذرپژوه همچنین به فناوری جدید خشککردن همه گل زعفران اشاره کرد که موجب حذف ضایعات، کاهش نیاز فوری به نیروی پاککن و حفظ مواد مؤثره میشود.
او نقش مهم زنان روستایی را در این بخش یادآور شد و گفت: با کمترین سرمایه و اندکی آموزش میتوان واحدهای کوچک خانگی یا تعاونیهای فرآوری و تولید محصولات جانبی زعفران را فعال کرد.
به گفته آذرپژوه، تکمیل زنجیره سرد، آموزش استاندارد، توسعه صنایع تبدیلی و کارگاههای بستهبندی محلی در واقع کلید کاهش ضایعات و افزایش ارزش افزوده در بزرگترین صنعت زعفران جهان است.
به هر روی امسال زعفران خراسان رضوی در میانه چالشها و فرصتها ایستاده است؛ محصولی که با وجود کاهش تولیدات در اثر تغییرات اقلیمی و رقابت جهانی، همچنان سرمایهای بیبدیل برای ایران محسوب میشود.
آینده طلای سرخ تنها زمانی تضمین میشود که صادرات فلهای جای خود را به فرآوری، بستهبندی استاندارد و بازاریابی حرفهای بدهد و برند زعفران ایران جای خود را باز کند و تولید با شیوه های مختلف اعم از اقدامات به زراعی و ارتقا کیفیت پیازها و غیره رشد محسوسی از نظر کمی و کیفی یابد.
زعفران خراسان اگر با نگاه راهبردی مدیریت شود، همچنان میتواند پرچمدار ایران در بازارهای جهانی باشد اما اگر سیاستها تغییر نکند، این طلای سرخ ممکن است آرامآرام رنگ باخته و جای آن تولیدات سایر کشورها بگیرد.
- سال انتشار مقاله: 1970
- زبان: فارسی
- کشور: ایران
- کد مقاله: 28483
- لینک کوتاه: https://wikisaffron.org?p=28483