تریاق در طب سنتی ایرانی

تِریاک اصطلاحی است که به ترکیبات دارویی اشاره دارد که در اصل توسط یونانیان از قرن اول میلادی تا قرن نوزدهم مورد استفاده قرار می‌گرفت. این واژه از کلمه یونانی باستان thēr (θήρ)، به معنی «حیوان وحشی» گرفته شده است. نیکاندر از کولوفون (قرن دوم قبل از میلاد) اولین اشاره شناخته‌شده به تریاک را در اثر خود به نام Alexipharmaka (Αλεξιφάρμακα)، «داروهایی برای محافظت»، دارد. در دوران سلطنت شاه میتریدات ششم پونتوس (132-63 قبل از میلاد)، پادزهر جهانی به نام میتریداتیوم (μιθριδάτιο یا mithridatum یا mithridaticum) شناخته می‌شد، به پاس خالق فرضی این ترکیب یا دست‌کم شناخته‌شده‌ترین بهره‌مند آن.

این ترکیب حدود چهل ماده مختلف داشت، مانند تریاک، زعفران، کرچک، مُر، دارچین و زنجبیل. تریاک نه تنها به عنوان پادزهر مسمومیت استفاده می‌شد، بلکه برای بیماری‌های مختلفی مانند سرفه مزمن، درد معده، آسم، درد قفسه سینه، تب، کولیک، تشنج، اسهال و احتباس ادرار نیز کاربرد داشت. مطالعه حاضر با هدف گردآوری و بررسی اشاره‌های تریاک در متون پزشکی فارسی انجام شده است.

“Theriac is a term referring to medical compounds that were originally used by the Greeks from the first century A.D. to the  nineteenth century. The term derived from ancient Greek thēr (θήρ), “wild animal”. Nicander of Colophon (2nd century BC) was the earliest known mention of Theriac in his work Alexipharmaka (Αλεξιφάρμακα), “drugs for protection”. During the era of King Mithridates VI of Pontus (132-63 BC), the universal antidote was known as mithridatium (μιθριδάτιο or mithridatum or mithridaticum) in acknowledgment of the compound’s supposed inventor or at least best-known beneficiary.

It contained around forty ingredients, such as opium, saffron, castor, myrrh, cinnamon and ginger. Theriac was not only used as an antidote from poisoning but also for various diseases, such as chronic cough, stomachache, asthma, chest pain, fever, colic, seizures, diarrhea, and retention of urine. The present study aims to collect and discuss the mentions of theriac in Persian medical texts”