گرم‌تر و خشک‌تر شدن اقلیم، عامل افت عملکرد زعفران در بلندمدت است

دانشنامه جامع زعفران (ویکی زعفران) به نقل از ایرنا؛ الهام آذرپژوه روز دوشنبه در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا افزود: زعفران از نظر اقتصادی و اجتماعی محصولی راهبردی است؛ از یک سو به دلیل نیاز آبی کمتر نسبت به بسیاری از محصولات زراعی و از سوی دیگر به خاطر نقش مؤثر در اشتغال روستایی و جلوگیری از مهاجرت، اهمیت ویژه‌ای برای مناطق زعفران‌خیز دارد و معیشت بخش بزرگی از خانوارهای کشاورز به پایداری تولید آن وابسته است.

وی با اشاره به اینکه خراسان‌های رضوی و جنوبی اصلی‌ترین مناطق کشت زعفران کشور هستند، اضافه کرد: بیش از ۱۰۰ هزار خانوار در شهرستان‌هایی مانند قائن، بیرجند، تربت‌حیدریه، خواف، گناباد، تایباد و فردوس در چرخه تولید زعفران فعالیت دارند و هرگونه تنش اقلیمی، به صورت مستقیم بر اشتغال و درآمد روستایی تأثیر می‌گذارد.

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی ادامه داد: سطح زیرکشت زعفران در کشور از ۸۲ هزار هکتار در سال ۱۳۹۲ به بیش از ۱۲۷ هزار هکتار در سال ۱۴۰۴ رسیده است، اما افزایش سطح زیرکشت الزاما به رشد تولید منجر نشده و بهره‌وری با چالش جدی مواجه است. بر اساس مستندات علمی، زعفران تنها محصولی است که عملکرد بلندمدت آن از دهه ۱۳۵۰ تاکنون روند نزولی داشته و از حدود ۶ کیلوگرم در هکتار به ۳ و نیم کیلوگرم کاهش یافته، در حالی‌که هزینه تولید نیز به طور مستمر افزایش داشته و این شرایط، قدرت رقابت زعفران ایران در بازارهای صادراتی را تضعیف کرده است.

آذرپژوه گفت: هرچند زعفران گیاهی کم‌آب‌بر محسوب می‌شود، اما در دوره رشد به رطوبت پایدار نیاز دارد و کاهش بارش یا بی‌نظمی بارندگی‌های فصلی می‌تواند به افت گل‌دهی و کاهش بنه‌دهی منجر شود.

به گفته وی، معمولا ۲ تا چهار نوبت آبیاری در دوره رشد زعفران انجام می‌شود که آبیاری نخست در مهرماه قبل از گل‌دهی و آبیاری دوم در آبان تا آذر است؛ در صورت کاهش بارندگی زمستانی، آبیاری سوم و چهارم در اسفند و فروردین توصیه می‌شود.

این پژوهشگر با اشاره به داده‌های اقلیمی افزود: بررسی اطلاعات ۱۸ ایستگاه سینوپتیک در خراسان‌های رضوی و جنوبی نشان می‌دهد دمای متوسط سالانه با شیب حدود ۰.۴۷ درجه سانتی‌گراد در هر دهه افزایش یافته و دمای حداقل شبانه و حداکثر روزانه نیز به ترتیب ۰.۵۲ و ۰.۴۵ درجه در هر دهه رشد داشته است که بیانگر تشدید پدیده گرمایش در منطقه است.

آذرپژوه اضافه کرد: روند بارش نیز در بسیاری از ایستگاه‌ها کاهشی یا نوسانی بوده که در نقاطی مانند گناباد، کاشمر و تربت جام به‌صورت معنی‌دار گزارش شده است؛ مجموعه این شرایط، فشار مضاعفی بر تولید زعفران وارد کرده است.

وی با تاکید بر ضرورت سازگاری اقلیمی در سیاست‌گذاری زعفران اظهار کرد: برای حفظ عملکرد و توسعه پایدار، باید در کنار روش‌هایی مانند بهینه‌سازی مدیریت زراعی، استفاده از بنه بذری گواهی‌شده، مکانیزاسیون و بسته‌بندی نوین، موضوع تغییرات اقلیمی و سازگاری با آن در برنامه‌های تولید جدی گرفته شود تا جایگاه زعفران ایران در بازار جهانی حفظ شود.

عضو هیات علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خراسان رضوی در پایان یادآور شد: زعفران قادر به تحمل دمایی بین منفی ۲۰ تا مثبت ۴۷ درجه سانتی‌گراد است، اما پایداری تولید آن به مدیریت دقیق آب و رطوبت در دوره رشد و تطبیق با الگوی جدید اقلیمی وابسته است؛ بنابراین، صرف توسعه سطح زیرکشت کافی نیست و باید هم‌زمان بر افزایش بهره‌وری و تاب‌آوری اقلیمی تمرکز کرد.

به گزارش ایرنا، ‌ به طور متوسط در شرایط عادی بین ۳۰۰ تا ۳۳۰ تن محصول زعفران از سطح ۹۶ هزار هکتار اراضی زعفران‌کاری در خراسان رضوی برداشت می‌شد؛ که با افزایش سطح زیر کشت طلای سرخ در کشور از مجموع ۱۲۶ هزار هکتار سطح زیر کشت زعفران در کشور ۹۵ هزار هکتار امسال مربوط به استان خراسان رضوی است.