آیا دانش جنسیت دارد؟ آشکارسازی تجربه زنان دارنده دانش سنتی در تولید زعفران ایران

یکی از چالش‌های کلیدی سیاست‌گذاری بین‌المللی در نظام مالکیت فکری (IP)، مسئله حفاظت از دانش سنتی (TK) است. دانش سنتی بر مباحث مربوط به تنوع زیستی، غذا، کشاورزی، سلامت، تجلیات فولکلور، تجارت و توسعه، و حقوق بشر تأثیر می‌گذارد. در بحث‌ها و گفتگوهای سیاستی و علمی پیرامون حفاظت از دانش سنتی، دیدگاه جنسیتی اغلب به‌طور کافی توسعه نیافته است. با هدایت روش‌شناسی حقوقی فمنیستی، رویکردی مبتنی بر تجربه زنان از محرومیت، و استفاده از دو روش فمنیستی ارزیابی تأثیر جنسیتی و مصاحبه‌های کیفی، این پایان‌نامه استدلال می‌کند که جنسیت باید در قانون و سیاست‌های مرتبط با دانش سنتی ورود پیدا کند. در اکثر جوامع بومی و محلی در سراسر جهان، زنان نقش قابل توجهی در تولید، انتقال و استفاده از دانش سنتی ایفا می‌کنند. مشارکت‌های متفاوت زنان بومی و محلی در سیستم دانش سنتی وجود دارد و همچنین تأثیر سوءاستفاده از دانش سنتی بر این زنان متفاوت است.

شواهد حیاتی برای حمایت از اهمیت جنسیت به عنوان یک عامل تأثیرگذار در حفاظت از دانش سنتی (TK) بر اساس بررسی عمیق دو مطالعه موردی، یعنی فرش‌های دستباف ایرانی و زعفران، ارائه شده است. میدانی‌های من در کاشان، «شهر فرش‌های دستباف»، و خراسان، «استان زعفران»، به من این امکان را داد تا نقش زنان محلی ایرانی و دانش سنتی آن‌ها در تولید فرش دستباف و زعفران را بررسی کنم. ایران بی‌چون و چرا مرکز تولید زعفران است، جایی که این سنت بیش از ۳۰۰۰ سال سابقه دارد. برتری زعفران ایرانی نه تنها به دلیل شرایط آب و هوایی، بلکه به دلیل میراث غنی دانش سنتی در کشت و فرآوری این محصول است، که زنان محلی ایرانی به عنوان اصلی‌ترین مجریان در مراحل مختلف تولید زعفران نقش ایفا می‌کنند.

فرش دست‌باف ایرانی به‌عنوان نماد فرهنگ ایرانی که قدمتی حدود ۲۰۰۰ سال دارد، نمونه‌ای روشن دیگر از محصولاتی است که در آن زنان و دانش سنتی آن‌ها نقش مهمی ایفا می‌کنند. از کارگاه‌های بافت فرش گرفته تا مزارع زعفران، یک موضوع مشترک پیدا کردم: نامرئی بودن دانش سنتی زنان که بدیهی انگاشته می‌شود، در حالی که اساس تولید است. بی‌توجهی مناسب به دانش سنتی زنان در این بخش‌ها و پتانسیل آن برای توانمندسازی زنان باعث شده است که بسیاری از زنان محلی و بیشتر جوانان علاقه خود را به بافت فرش و تولید زعفران از دست بدهند، که این موضوع در بلندمدت می‌تواند باعث شود دانش سنتی در معرض فراموش شدن قرار گیرد. علاوه بر این، با مهاجرت روستاییان به دلیل کمبود فرصت‌های شغلی، دانش نسل‌های قدیم در زمینه بافت فرش دست‌باف و تولید زعفران غالباً به نسل جوان منتقل نمی‌شود.بنابراین، اگر دانش بومی زنان (TK) قرار است زنده بماند و پتانسیل خود را در توانمندسازی زنان بومی و محلی به اجرا درآورد، که قطعاً باید یکی از اهداف اصلی هر ابزار قانونی مرتبط با دانش بومی باشد، این زنان باید از طریق قوانین و سیاست‌های دانش بومی حساس به جنسیت تشویق شوند تا به ادامه‌ی تمرین دانش بومی خود بپردازند.

بر اساس نتایج میدانی، این تحقیق مسئله دانش بومی را به عنوان یک مسئله جنسیتی بازتعریف می‌کند که مجامع قانون و سیاست دانش بومی باید با ابزارهای حساس به جنسیت، برنامه‌های اجرایی و منابع کافی به آن پاسخ دهند. هدف از این تحقیق، فراخوان و کمک به تغییر سیاست در حوزه دانش بومی است، به‌طوری‌که یافته‌های میدانی (به عنوان یک اقدام حقوقی مبتنی بر دانش و حساس به جنسیت) به توصیه‌های سیاستی برای رویکردی جایگزین و حساس به جنسیت در قوانین و سیاست‌های مرتبط با دانش بومی تبدیل شوند. به طور خاص، این پایان‌نامه توصیه‌هایی برای یکپارچه‌سازی دیدگاه جنسیتی در فرآیند تدوین و محتوای قالب‌های حقوقی حفاظت از دانش بومی ارائه می‌دهد.

“One of the key international policy challenges in the intellectual property (IP) regime is the issue of traditional knowledge (TK) protection. TK has a bearing on debates around biodiversity, food, agriculture, health, expressions of folklore, trade and development, and human rights. In the policy and academic debates around TK protection, a critical gender perspective is often underdeveloped. Guided by feminist legal methodology, an approach founded on women’s experience of exclusion, and using two feminist methods of gender impact assessment and qualitative interviews, the thesis makes a case for mainstreaming gender in TK law and policy.
In most Indigenous and local communities around the world, women play a significant role in the generation, transmission, and use of TK. There are different contributions by Indigenous and local women to the TK system, and there is also differential impact of TK misappropriation on these women. Critical evidence to support the importance of gender as an influential factor in TK protection is based on in-depth examination of two case studies, namely Persian handwoven carpets and saffron. My fieldworks in Kashan, “the city of handwoven carpets”, and Khorasan, “the province of saffron” enabled me to examine the role of Iranian local women and their TK in handwoven carpet and saffron production. Iran is the undisputed centre of saffron production, where the tradition dates back over 3,000 years. The superiority of Iranian saffron comes not only from the climatic conditions but also the rich heritage of TK in growing and processing the crop
with Iranian local women as the main performers in different stages of saffron production. Persian hand-woven carpet as an icon of Iranian culture, dating back about 2000 years, is another illuminating example of products in which women and their TK play a major role.
From carpet weaving workshops to saffron farms, I found one common theme: the invisibility of women’s TK that is taken for granted while it is the very basis of production. Lack of proper attention to women’s TK in these sectors and its potential for women’s empowerment, has led to many local women and most of the younger generation losing their interest in carpet weaving and saffron production, which in the long run can put the TK in danger of becoming forgotten. Moreover, with the rural outmigration due to lack of employment opportunities, the knowledge of the older generations in handwoven carpet and saffron production is often no longer passed on to the younger generation. Therefore, if women’s TK is to remain alive and deliver its
potential for empowering Indigenous and local women, which indeed should be among the main objectives of any TK instrument, these women should be incentivized through gender-responsive TK law and policy to continue practising their TK.
Building on the fieldwork results, this research reconceptualizes the TK issue as a gender issue to which TK law and policy fora should respond with gender-sensitive instruments, implementation plans, and adequate resources. The objective of the research is to call for and contribute to a policy change in the realm of TK by translating fieldwork insights (as a knowledge-based gender advocacy) into policy recommendations for a gender-responsive alternative approach to TK laws and policy. More specifically, the thesis provides recommendations for gender mainstreaming in both the process of crafting, and the contents of legal modalities for TK protection.”