نمایه فیتوشیمیایی، فعالیت آنتی‌اکسیدانی و سمیت گلبرگ‌های *Crocus sativus* L.

زعفران (Crocus sativus L.) یک گیاه دارویی با اهمیت دارویی قابل توجه است. این مطالعه به بررسی ترکیبات فیتوشیمیایی و ارزیابی سمیت حاد و تحت حاد خوراکی عصاره خام متانولی گلبرگ‌های زعفران (C. sativus) در موش‌های صحرایی نژاد ویستار پرداخت. غربالگری فیتوشیمیایی، سطوح بالایی از فلاونوئیدها، تانن‌ها و ترکیبات احیاکننده را نشان داد که نشان‌دهنده پتانسیل آنتی‌اکسیدانی قوی است. در آزمایش‌های سمیت حاد، این عصاره در دوزهای تا 5000 میلی‌گرم بر کیلوگرم غیرکشنده بود و هیپرگلیسمی وابسته به دوز به عنوان تغییر اصلی، بدون آسیب کبدی یا کلیوی کوتاه‌مدت عمده، مشاهده شد. در مطالعه سمیت تحت حاد، دوزهای پایین به خوبی تحمل شدند و پارامترهای لیپیدی را بهبود بخشیدند، در حالی که دوزهای بالا باعث اختلالات متابولیکی قابل توجهی از جمله هیپرگلیسمی، دیس‌لیپیدمی و افزایش سطح ترانس‌آمینازها شدند که نشان‌دهنده سمیت کبدی است. علاوه بر سمیت کبدی، نفروتوکسیسیته نیز مشاهده شد. داده‌های مربوط به سمیت تحت حاد، افزایش چشمگیری در سطح اوره را نشان می‌دهد که از ۴۷.۶۳ ± ۲.۳۰ میلی‌گرم در دسی‌لیتر در گروه کنترل به ۱۲۶.۲۳ ± ۸.۵۳ میلی‌گرم در دسی‌لیتر در گروه با بالاترین دوز افزایش یافته است. این افزایش ۱۶۵٪ با مقدار p بسیار معنی‌دار است که نشان دهنده‌ی دیسترس یا نارسایی شدید کلیوی است. تجزیه و تحلیل خون‌شناسی، پایداری کلی را نشان داد، به جز کاهش نوتروفیل‌ها و تغییرات گلبول‌های قرمز در دوزهای بالاتر. این یافته‌ها نشان می‌دهد که عصاره گلبرگ در دوزهای پایین به طور بالقوه مفید است، اما در غلظت‌های بالاتر سمیت نشان می‌دهد و مطالعات بیشتر برای تعیین حاشیه درمانی آن را ضروری می‌سازد.

Crocus sativus L. is a medicinal plant of considerable pharmacological interest. This study investigated the phytochemical composition and assessed the acute and subacute oral toxicity of the methanolic crude extract of C. sativus petals in Wistar rats. Phytochemical screening revealed high levels of flavonoids, tannins, and reducing compounds, suggesting strong antioxidant potential. In acute toxicity tests, the extract was non-lethal at doses up to 5000 mg/kg, with dose-dependent hyperglycemia as the main alteration, without major short-term hepatic or renal damage. In the subacute toxicity study, low doses were well tolerated and improved lipid parameters, whereas high doses induced significant metabolic disturbances, including hyperglycemia, dyslipidemia, and increased transaminase levels, indicating hepatotoxicity. In addition to hepatotoxicity, nephrotoxicity was also observed. The data of subacute toxicity show a massive increase in urea levels, jumping from 47.63 ± 2.30 mg/dl in the control group to 126.23 ± 8.53 mg/dl in the highest dose group. This is a 165% increase with a highly significant p-value, indicating severe renal distress or failure. Hematological analysis showed overall stability, except for reduced neutrophils and erythrocyte changes at higher doses. These findings suggest that the petal extract is potentially beneficial at low doses but exhibits toxicity at higher concentrations, warranting further studies to define its therapeutic margin.