مطالعه ارزیابی کیفیت پسماندهای *Crocus sativus* L. بر اساس آنالیز کمی چندجزئی و پروفایل‌سازی اثر انگشت شیمیایی

این مطالعه بر پایه خواص دارویی ارزشمند گیاه *Crocus sativus* L. (زعفران) و این واقعیت که پسماند آن همچنان سرشار از ترکیبات فعال متعدد است، انجام شد. به منظور بهره‌برداری جامع از این محصول جانبی، یک روش تحلیلی فراگیر با تلفیق طیف‌سنجی فرابنفش (UV) و کروماتوگرافی مایع با کارایی بالا (HPLC) تدوین گردید. در این روش، از طیف‌سنجی فرابنفش برای تعیین سریع مقدار کل کروسین در طول موج ۴۴۰ نانومتر استفاده می‌شود. هم‌زمان، یک روش کارآمد و پایدار HPLC با استفاده از ستون C18 و فاز متحرک متشکل از استونیتریل و محلول آبی اسید فسفریک ۰/۲ درصد (برای شستشوی گرادیانی) توسعه یافته و اعتبارسنجی شد. با به‌کارگیری قابلیت تغییر طول موج در آشکارسازی، امکان جداسازی کامل (از خط پایه) و همچنین آنالیز کیفی و کمی کروسین-I، کروسین-II و پیکروکروسین در مدت زمان ۳۰ دقیقه فراهم گردید. روش مذکور تحت ارزیابی و اعتبارسنجی نظام‌مندی قرار گرفت که نتایج آن حاکی از خطیت عالی (r² > 0.999) در دامنه‌های خطی مربوطه، دقت بالا (RSD < 2.0%) و صحت قابل‌اطمینان (میانگین نرخ بازیابی: ۱۰۱/۰۰ تا ۱۰۲/۱۷ درصد) بود. این روش برای آنالیز ۱۰ سری (بچ) از پسماند دارویی به کار گرفته شد و امکان تعیین دقیق مقدار ترکیبات فعال کلیدی را فراهم ساخت. همچنین، پروفایل‌های اثرانگشت HPLC برای هر ده سری با موفقیت تهیه شد. نتایج تحلیل شباهت (که همگی بالاتر از ۰/۹۹۵ بودند) نشان‌دهنده ثبات و یکنواختی بالای ترکیبات شیمیایی در میان سری‌های مختلف بود. راهکار تلفیقی ارائه‌شده در این مطالعه، امکان ارزیابی جامع کیفیت پسماندهای *C. sativus* L. را در سه بُعد فراهم می‌سازد: مقدار کل، ترکیبات منفرد و ویژگی‌های شیمیایی کلی. این امر بستری را برای اجرای اقدامات کنترل کیفیت در صنایع مرتبط فراهم آورده و توسعه و استفاده مجدد از منابع را تسهیل می‌کند.

This study was predicated on the valuable medicinal properties of Crocus sativus L. and the fact that its residue remains rich in multiple active components. A comprehensive analytical method was established, combining ultraviolet spectrophotometry and high-performance liquid chromatography in order to achieve comprehensive utilization of this byproduct. This method employs Ultraviolet spectrophotometry to rapidly determine total crocin at a wavelength of 440 nm. Concurrently, an efficient and stable HPLC method was developed and validated using a C18 column with acetonitrile-0.2% phosphoric acid aqueous solution as the mobile phase for gradient elution. The employment of wavelength switching detection, in conjunction with simultaneous baseline separation and qualitative and quantitative analysis of crocin-I, crocin-II, and picrocrocin, has been achieved within a 30-min timeframe. The established method underwent systematic validation, demonstrating excellent linearity (r2 > 0.999) within the corresponding linear ranges, high precision (RSD <2.0%), and reliable accuracy (mean recovery rates: 101.00–102.17%). This method was applied to analyse 10 batches of medicinal residue, enabling precise quantification of key active components. Concurrently, HPLC fingerprint profiles were successfully constructed for all ten batches. The results of the similarity analysis (all >0.995) demonstrated a high degree of consistency in chemical composition across batches. The integrated strategy established in this study enables comprehensive evaluation of C. sativus L. residues quality across three dimensions: total quantity, individual components, and overall chemical characteristics. This provides a foundation for the subsequent implementation of quality control measures in related industries, facilitating the development and reuse of resources.