مروری جامع بر نقش گیاهان دارویی در تقویت عملکرد حافظه و مدیریت ام اس (MS)

مولتیپل اسکلروزیس (MS)، به‌عنوان یک اختلال خودایمنی دمیلینه‌کننده، علاوه بر چالش‌های حرکتی، منجر به افت شدید عملکردهای شناختی و حافظه می‌گردد. با توجه به محدودیت‌ها و عوارض جانبی درمان‌های نوین فیزیکی و شیمیایی، بازگشت به رویکردهای اتنوبوتانی و استفاده از متابولیت‌های ثانویه گیاهی به ضرورتی در زیست‌فناوری نوین تبدیل شده است. پژوهش حاضر یک مطالعه مروری جامع است که با هدف تلفیق یافته‌های فارماکولوژی مدرن و حکمت طب سنتی ایران در مدیریت ام‌اس و بازسازی حافظه تدوین گردید. فرآیند تحقیق شامل لایه‌های تاکسونومی (استانداردسازی گونه‌ها)، فیزیولوژیک (بررسی پلاستیسیته سیناپسی)، پاتولوژیک (تحلیل سد خونی-مغزی) و تبارشناسی طب سنتی (اولویت‌بندی مفردات) بود. نتایج نشان می‌دهد که گیاهان استراتژیکی همچون کندر (با تحریک نوروژنز در هیپوکامپ)، زعفران (از طریق مکانیسم آنتی‌اکسیدانی کروسین)، شاهدانه (با تنظیم پیام‌رسان‌های عصبی و مهار اسپاسم) و رزماری (با سرکوب سیتوکین‌های التهابی)، نقش معناداری در حفاظت عصبی ایفا می‌کنند. همچنین تحلیل تطبیقی پژوهش نشان داد که غلبه «رطوبت و برودت بر عصب» در طب کهن با مفهوم «التهاب و تخریب میلین» در زیست‌شناسی نوین هم‌پوشانی کامل دارد. در این میان نقش کلیدی «محور روده-مغز» با تکیه بر اثرات ملین‌های عصبی همچون انجیر و زیتون در کاهش بار التهابی سیستمیک و بهبود یادآوری اطلاعات به اثبات رسید. سنتز یافته‌ها حاکی از آن است که برای مدیریت موفق ام‌اس، باید از پارادایم تک‌درمانی به سمت پروتکل‌های تلفیقی (ترکیبات چندگیاهی) حرکت کرد. استفاده از روش‌های نوین انتقال دارو (مانند نانوامولسیون‌ها) و توجه به استانداردسازی گیاه‌شناسی، پیش‌شرط‌های اصلی در اثربخشی این درمان‌ها هستند. طبیعت ایران گنجینه‌ای غنی برای بازسازی توانمندی‌های شناختی بیماران ام‌اس ایجاد کرده که بهره‌گیری از آن می‌تواند کیفیت زندگی این افراد را به شکلی پایدار بهبود بخشد.

Multiple sclerosis (MS), as a demyelinating autoimmune disorder, in addition to motor challenges, leads to severe decline in cognitive and memory functions. Given the limitations and side effects of modern physical and chemical treatments, returning to ethnobotanical approaches and using plant secondary metabolites has become a necessity in modern biotechnology. The present study is a comprehensive review aimed at integrating findings of modern pharmacology and the wisdom of Iranian traditional medicine in managing MS and restoring memory. The research process included taxonomic (species standardization), physiological (synaptic plasticity), pathological (blood-brain barrier analysis), and genealogical layers of traditional medicine (prioritization of materia medica). Results show that strategic plants such as frankincense (by stimulating hippocampal neurogenesis), saffron (through the antioxidant mechanism of crocin), cannabis (by modulating neurotransmitters and inhibiting spasm), and rosemary (by suppressing inflammatory cytokines) play significant roles in neuroprotection. Comparative analysis also showed that the dominance of “moisture and coldness over the nerve” in ancient medicine fully overlaps with “inflammation and myelin destruction” in modern biology. Meanwhile, the key role of the “gut-brain axis” was proven, relying on the effects of nervine laxatives such as fig and olive in reducing systemic inflammatory burden and improving information recall. Synthesis of findings indicates that for successful MS management, we must move from a monotherapy paradigm toward integrative protocols (polyherbal combinations). The use of novel drug delivery methods (e.g., nanoemulsions) and attention to botanical standardization are main prerequisites for the effectiveness of these treatments. Iran’s nature has created a rich treasure for restoring cognitive abilities of MS patients, whose utilization can sustainably improve their quality of life.