مروری جامع بر فیتوشیمی، فعالیت‌های زیستی، مکانیسم‌های مولکولی و سمیت زعفران (Crocus sativus L.)

زعفران (Crocus sativus L.) که به عنوان گران‌ترین ادویه جهان شناخته می‌شود، از دیرباز به دلیل اهمیت آشپزی، دارویی و فرهنگی خود مورد توجه بوده است. در سال‌های اخیر، توجه علمی روزافزونی به ترکیبات فیتوشیمیایی منحصر‌به‌فرد و پتانسیل درمانی گسترده آن معطوف شده است. این مرور، خلاصه‌ای جامع از شواهد فعلی در مورد ترکیب شیمیایی زعفران، مکانیسم‌های مولکولی عمل، فعالیت‌های فارماکولوژیک و جنبه‌های ایمنی آن ارائه می‌دهد. کلاله زعفران حاوی مجموعه غنی از ترکیبات زیست‌فعال، به ویژه کروسین، کروستین، پیکروکروسین و سافرانال است که همگی در خواص آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی، تعدیل‌کننده ایمنی، محافظت‌کننده قلبی، محافظت‌کننده کبدی، محافظت‌کننده عصبی، ضدچاقی، ضددیابت و ضدسرطان نقش دارند. شواهد حاصل از مدل‌های آزمایشگاهی و حیوانی و همچنین مطالعات بالینی نشان می‌دهد که زعفران عمدتاً از طریق تعدیل تنش اکسیداتیو، آپوپتوز، اتوفاژی، متابولیسم لیپید و تنظیم مسیرهای مولکولی کلیدی از جمله NF-κB، PI3K/Akt/mTOR و Nrf2/HO-1 اثرات مفید خود را اعمال می‌کند. علاوه بر این، پیشرفت‌های اخیر در فرمولاسیون‌های مبتنی بر فناوری نانو، فراهمی زیستی و کارایی درمانی را بهبود بخشیده و راه‌های امیدوارکننده‌ای را برای کاربردهای بالینی گشوده است. در حالی که زعفران به طور کلی ایمن در نظر گرفته می‌شود، چالش‌هایی از جمله هزینه بالا، دسترسی محدود و تنوع کیفی به دلیل عوامل جغرافیایی و محیطی همچنان وجود دارد. به طور کلی، مجموعه شواهد جمع‌آوری‌شده، زعفران را به عنوان یک عامل طبیعی امیدوارکننده برای پیشگیری و مدیریت بیماری‌های مزمن معرفی می‌کند. با این حال، تحقیقات ترجمه‌ای و کارآزمایی‌های بالینی در مقیاس بزرگ بیشتری برای اثبات کامل ارزش درمانی آن و بهینه‌سازی ادغام آن در استراتژی‌های نوین دارویی و تغذیه‌ای مورد نیاز است.

Saffron (Crocus sativus L.), known as the world’s most valuable spice, has long been appreciated for its culinary, medicinal, and cultural significance. In recent years, increasing scientific attention has been directed toward its unique phytochemical profile and wide-ranging therapeutic potential. This review provides a comprehensive synthesis of current evidence regarding saffron’s chemical composition, molecular mechanisms of action, pharmacological activities, and safety aspects. The stigmas of saffron contain a rich array of bioactive constituents, notably crocin, crocetin, picrocrocin, and safranal, which collectively contribute to its antioxidant, anti-inflammatory, immunomodulatory, cardioprotective, hepatoprotective, neuroprotective, anti-obesity, antidiabetic, and anticancer properties. Evidence from in vitro and in vivo models, as well as clinical studies, suggests that saffron primarily exerts its beneficial effects through the modulation of oxidative stress, apoptosis, autophagy, lipid metabolism, and the regulation of key molecular pathways, including the NF-κB, PI3K/Akt/mTOR, and Nrf2/HO-1 pathways. Furthermore, recent advances in nanotechnology-based formulations have demonstrated improved bioavailability and enhanced therapeutic efficacy, thereby opening up promising avenues for clinical applications. While saffron is generally regarded as safe, challenges remain concerning its high cost, limited availability, and variability in quality due to geographic and environmental factors. Collectively, the accumulated body of evidence highlights saffron as a promising natural agent for the prevention and management of chronic diseases. However, further translational and large-scale clinical investigations are needed to fully establish its therapeutic value and optimize its integration into modern pharmacological and nutraceutical strategies.