ترکیبات گیاهی برای کاهش وزن و مقابله با چاقی: مروری بر طب سنتی ایران

هدف: چاقی، به‌ویژه تجمع چربی در نواحی شکم و پهلو، یکی از چالش‌های عمده سلامت عمومی محسوب می‌شود. این عارضه فراتر از دغدغه‌های زیبایی، خطر ابتلا به بیماری‌های مزمن متابولیک و قلبی-عروقی را به‌طور قابل‌توجهی افزایش می‌دهد. طب سنتی ایران (TIM) با بهره‌گیری از طیف متنوعی از گیاهان دارویی، رویکردی طبیعی و مکمل برای مدیریت چاقی ارائه می‌دهد. هدف این مطالعه مروری، شناسایی و خلاصه‌سازی برجسته‌ترین و پرکاربردترین درمان‌های گیاهی برای کنترل چاقی شکم و پهلو در متون کلاسیک طب سنتی ایران است.
روش‌ها: مطالعه مروری حاضر با بررسی نسخه‌های خطی کلاسیک طب سنتی ایران و منابع معتبر گیاه‌درمانی با محوریت مدیریت چاقی انجام شد. جستجوهای تکمیلی در پایگاه‌های اطلاعاتی معتبر از جمله ISC، SID، PubMed، Google Scholar و Magiran با استفاده از کلیدواژه‌های فارسی و انگلیسی مرتبط با «گیاهان دارویی»، «چاقی» و «چربی شکم و پهلو» صورت گرفت. مقالات و منابع آنلاین مرتبط گردآوری و تحلیل شدند تا نمایی جامع از مداخلات گیاهی مؤثر ارائه گردد.
یافته‌ها: نتایج نشان می‌دهد که طیف وسیعی از گیاهان دارویی تأثیرات قابل‌توجهی بر کاهش وزن و کنترل چاقی دارند. گیاهان خانواده زنجبیلیان (Zingiberaceae) شامل زنجبیل، زردچوبه و هل؛ نعنائیان (Lamiaceae) نظیر آویشن، مرزه و رزماری؛ و چتریان (Apiaceae) شامل کرفس، زنیان، زیره و رازیانه، موجب افزایش متابولیسم و ​​کاهش تجمع چربی می‌شوند. گونه‌های خانواده کاسنیان (Asteraceae) مانند بابونه و بومادران، به بهبود هضم و تنظیم قند خون کمک می‌کنند، در حالی که حبوباتی نظیر بادام‌زمینی، سویا و شنبلیله در سرکوب اشتها نقش دارند. علاوه بر این، گیاهان خانواده گلسرخیان (Rosaceae) مانند سیب، گل سرخ و گل محمدی، ترکیبات آنتی‌اکسیدانی فراهم می‌کنند و سایر گیاهان از جمله خردل، خاکشیر، زعفران، زرشک، سیاه‌دانه، سیر و بادرنجبویه، از طریق مکانیسم‌های گوناگون اثرات ضدچاقی نشان می‌دهند.
نتیجه‌گیری: این مطالعه مروری تأکید می‌کند که طب سنتی ایران طیف گسترده‌ای از گیاهان دارویی مؤثر برای کاهش وزن و مدیریت چاقی را ارائه می‌دهد. مکانیسم‌های پیشنهادی شامل افزایش متابولیسم پایه، مهار جذب چربی و بهبود عملکرد دستگاه گوارش است. با این حال، دستیابی به شواهد قطعی در خصوص اثربخشی و ایمنی این گیاهان، نیازمند انجام کارآزمایی‌های بالینی دقیق و در مقیاس بزرگ است.

Objective: Obesity, particularly the accumulation of fat in the abdominal and flank regions, represents a major public health challenge. Beyond aesthetic concerns, it significantly increases the risk of chronic metabolic and cardiovascular diseases. Traditional Iranian medicine (TIM) provides a natural, complementary approach to obesity management through a diverse array of medicinal plants. This review aims to identify and summarize the most prominent and frequently used herbal remedies for controlling abdominal and flank obesity in classical TIM sources.
Methods: A literature review was conducted using classical TIM manuscripts and authoritative herbal medicine references focused on obesity management. Complementary searches were performed in recognized databases, including ISC, SID, PubMed, Google Scholar, and Magiran, using Persian and English keywords related to “medicinal plants,” “obesity,” and “abdominal and flank fat.” Relevant articles and online sources were collected and analyzed to provide a comprehensive overview of effective herbal interventions.
Results: The findings indicate that a wide range of medicinal plants exhibit significant effects on weight reduction and obesity control. Zingiberaceae, including ginger, turmeric, and cardamom; Lamiaceae, such as thyme, savory, and rosemary; and Apiaceae, including celery, ajwain, cumin, and fennel, enhance metabolism and reduce fat accumulation. Asteraceae species, such as chamomile and yarrow, improve digestion and regulate blood sugar, while legumes, including peanuts, soy, and fenugreek, contribute to appetite suppression. Additionally, Rosaceae plants, such as apple, rose, and damask rose, provide antioxidant compounds, and other herbs, including mustard, khakshir, saffron, barberry, black seed, garlic, and lemon balm, exhibit anti-obesity effects through diverse mechanisms.
Conclusion: This review underscores that TIM offers a broad spectrum of medicinal plants effective for weight reduction and obesity management. Proposed mechanisms include increased basal metabolism, inhibition of fat absorption, and improved gastrointestinal function. Nonetheless, definitive evidence regarding efficacy and safety requires well-designed, large-scale clinical trials