آنالیز فیتوشیمیایی و فعالیت‌های آنتی‌اکسیدانی *Crocus sativus* (زعفران): مروری جامع و به‌روز بر اساس مطالعات آزمایشگاهی و بالینی

هدف: قدرت آنتی‌اکسیدانی گیاه *Crocus sativus* (Cs) آن را به دارویی طبیعی و مطلوب، نه تنها برای درمان بلکه برای پیشگیری از بیماری‌های گوناگون، تبدیل کرده است. این مقاله مروری انتقادی و به‌روز بر مطالعات آزمایشگاهی و بالینی پیرامون آنالیز فیتوشیمیایی و خواص آنتی‌اکسیدانی Cs ارائه می‌دهد؛ مطالعاتی که پتانسیل توسعه مداخلات درمانی جدید برای پیشگیری یا درمان عارضه‌های مرتبط با استرس اکسیداتیو و التهاب را دارند.
مواد و روش‌ها: متون علمی مربوط به اثرات آنتی‌اکسیدانی Cs که بین سال‌های ۲۰۰۳ تا پایان اکتبر ۲۰۲۵ منتشر شده‌اند، در پایگاه‌های اطلاعاتی نظیر PubMed، WOS، ScienceDirect و Scopus جستجو شدند. نتایج: آزمایش‌های برون‌تنی (in vitro) نشان دادند که این گیاه محافظت قابل‌توجهی در برابر آسیب‌های سلولی ناشی از استرس اکسیداتیو ایجاد می‌کند. اثرات فیزیولوژیک آن در مطالعات درون‌تنی (in vivo) نیز بررسی شده و بهبود وضعیت در مدل‌های بیماری مشاهده گردیده است.
اثربخشی آنتی‌اکسیدانی این گیاه در کارآزمایی‌های بالینی نشان داد که Cs اثرات آنتی‌اکسیدانی را به عنوان مکانیسم اصلی عملکرد خود بروز می‌دهد. این بررسی‌ها حاکی از آن است که Cs در راهکارهای درمانی برای بیماری‌های متعدد، نقش مؤثری ایفا می‌کند. این مقاله مروری، ضمن خلاصه کردن دانش موجود، بر اهمیت انجام مطالعات بیشتر برای درک بهتر مکانیسم‌های خواص آنتی‌اکسیدانی Cs نیز تأکید دارد.
نتیجه‌گیری: در مجموع، نتایج نشان می‌دهند که Cs می‌تواند به عنوان منبع مهمی از آنتی‌اکسیدان‌ها با پتانسیل‌های متنوع در کاربردهای درمانی مورد استفاده قرار گیرد و شایسته تحقیقات بیشتر در حوزه سلامت و پزشکی است.

Objective: The antioxidant power of crocus sativus (Cs) makes it a desirable natural medicine in the cases of not only treating but also preventing different diseases. This article furnishes a critical and current review of the experimental and clinical studies concerning phytochemical analysis and antioxidant properties of Cs, which have the potential of development of new therapeutic intervention to the disorder, to prevent or treat conditions related to oxidative stress and inflammation.
Materials and Methods: The literature on antioxidant effects of Cs published between 2003 and the end of October 2025 was searched on database like PubMed, WOS, Science direct and Scopus. Results: The in vitro experiments showed that the plant hold great protection against the oxidative stress-related damage to cells. Their physiological effects have been tested in vivo, where there is an improvement in disease models.
The anti-oxidant effectiveness of the plant conducted in clinical trials indicated that Cs exhibits antioxidant effects as its major mechanism of action. These reviews have shown that Cs is instrumental in its role in therapeutic solutions of multiple pathologies. Along with summarizing the current knowledge, this review also reveals the importance of additional studies to better understand the mechanisms of the antioxidant properties of Cs.
Conclusion: Altogether, the results indicate that Cs can be used as important sources of antioxidants that have diverse potentials in therapeutic uses, which should be further investigated in the area of health and medicine.