ترکیبات زیست‌فعال مشتق از گیاه در اختلالات جنسی مرتبط با افسردگی و اختلالات جنسی ناشی از داروهای ضد افسردگی: یک مرور روایتی

اختلال عملکرد جنسی مرتبط با افسردگی و درمان‌های ضدافسردگی، از نظر بالینی اهمیت بالایی دارد اما اغلب نادیده گرفته می‌شود؛ این اختلال بر پایبندی به درمان، روابط زناشویی (صمیمیت) و کیفیت زندگی تأثیر منفی می‌گذارد. افسردگی می‌تواند پیش از شروع دارودرمانی، میل، تحریک، ارگاسم و رضایت جنسی را مختل کند، در حالی که داروهای ضدافسردگی سروتونرژیک ممکن است در طول درمان، این حوزه‌ها را بیشتر دچار اختلال کنند. این موضوع انتساب علت دقیق (اینکه ریشه مشکل از بیماری است یا دارو) را پیچیده کرده و ضرورت تفکیک میان «اختلال جنسی مرتبط با افسردگی» و «اختلال جنسی ناشی از ضدافسردگی (AISD)» را برجسته می‌سازد.

ترکیبات زیست‌فعال گیاهی به این دلیل مورد توجه قرار گرفته‌اند که بسیاری از آن‌ها بر سیستم‌های مرتبط با خلق‌وخو و پاسخ‌های جنسی، از جمله مسیرهای مونوآمینرژیک، التهابی/اکسیداتیو، محور HPA، سیستم اتونوم (خودمختار) و مسیرهای عروقی وابسته به نیتریک‌اکسید تأثیر می‌گذارند. ما یک مرور روایتی را بر اساس جستجوهای هدفمند در پایگاه‌های PubMed/MEDLINE، Web of Science و Scopus تا ژوئن ۲۰۲۶ انجام دادیم و شواهد مکانیسمی و بالینی برای کاندیداهای منتخب را بر اساس ویژگی‌های فنوتیپی (نوع علائم) جمع‌بندی کردیم تا مطالعات مستقیم مربوط به AISD را از شواهد بالینی یا پیش‌بالینیِ جانبی و همچنین احتمالات مکانیسمی تفکیک کنیم.
زعفران منسجم‌ترین سیگنالِ اختصاصی برای AISD را ارائه می‌دهد که توسط کارآزمایی‌های تصادفی‌سازی‌شده کوچک در زنان و مردانِ مبتلا به اختلال جنسی ناشی از فلوکستین پشتیبانی می‌شود. ماکا (Maca) سیگنال محدودتری را در اختلال جنسی ناشی از SSRI/SNRI در زنان، به‌ویژه در زنان پس از یائسگی نشان می‌دهد. شواهد مربوط به گل محمدی (Rosa damascena) همچنان مقدماتی است، در حالی که جینکو بیلوبا شواهد کنترل‌شده متناقضی دارد و نگرانی‌هایی در مورد تداخلات دارویی آن وجود دارد. جینسینگ، انار و نیترات‌های رژیمی از نظر مکانیسمی (از طریق مسیرهای اندوتلیال و نیتریک‌اکسید) قابل‌توجیه هستند اما شواهد مستقیمی برای درمان AISD ندارند.
در مجموع، شواهد فعلی از «قابلیت توجیه مکانیسمی» و «سیگنال‌های مقدماتیِ وابسته به فنوتیپ» حمایت می‌کنند تا اثربخشیِ تثبیت‌شده. ترکیبات زیست‌فعال گیاهی تا زمانی که کارآزمایی‌های بزرگ‌تری با فرآورده‌های استاندارد، معیارهای ارزیابیِ عملکرد جنسیِ تاییدشده، تحلیل‌های تفکیک‌شده بر اساس جنسیت و نشانگرهای زیستیِ مکانیسم‌محور انجام نشود، بهتر است به عنوان تعدیل‌کننده‌های تغذیه‌ایِ کمکی (ادجوانت) در مراقبت‌های روان‌پزشکی و پزشکیِ جنسیِ مبتنی بر شواهد، مورد بررسی قرار گیرند.

Sexual dysfunction related to depression and antidepressant treatment is clinically important yet underrecognized, affecting adherence, intimate functioning and quality of life. Depression can impair desire, arousal, orgasm and satisfaction before pharmacotherapy, while serotonergic antidepressants may further disturb these domains during treatment, complicating causal attribution and underscoring the need to distinguish depression-related sexual dysfunction from antidepressant-associated sexual dysfunction (AISD). Plant-derived bioactives have attracted interest because several engage systems relevant to both mood and sexual response, including monoaminergic, inflammatory/oxidative, HPA-axis, autonomic and nitric oxide-mediated vascular pathways. We conducted a narrative review based on targeted searches of PubMed/MEDLINE, Web of Science and Scopus through June 2026, synthesizing mechanistic and clinical evidence for selected candidates by phenotype specificity to separate direct AISD studies from adjacent clinical or preclinical evidence and mechanistic plausibility. Saffron provides the most coherent AISD-specific signal, supported by small randomized trials in women and men with fluoxetine-associated sexual dysfunction. Maca shows a narrower signal in female SSRI/SNRI-associated sexual dysfunction, particularly in postmenopausal women. Rosa damascena remains preliminary, whereas Ginkgo biloba shows inconsistent controlled evidence and interaction concerns. Panax ginseng, pomegranate and dietary nitrates are mechanistically plausible through endothelial and nitric oxide pathways but lack direct AISD evidence. Overall, current evidence supports mechanistic plausibility and preliminary phenotype-specific signals rather than established efficacy. Plant-derived bioactives are best positioned as investigational adjunctive nutritional modulators within evidence-based psychiatric and sexual-medicine care, pending larger trials with standardized preparations, validated sexual-function outcomes, sex-specific analyses and mechanism-oriented biomarkers.