ترکیبات شیمیایی گیاهی (فیتوکیمیکال‌های) دارویی یونانی با ویژگی‌های ضد پیری

پیری فرآیندی زیستی پیچیده و چندعاملی است که برآمده از شبکه‌ای از سازوکارهای مولکولی و سلولی می‌باشد و به‌طور جمعی با عنوان دوازده نشانهٔ پیری شناخته می‌شوند: ناپایداری ژنومی، فرسایش پارانه‌های کروموزومی، دگرگونی‌های فراژنتیک، ازدست‌رفتن ساختارِ پایدارِ پروتئین‌ها، اختلال در حس‌گریِ مواد مغذی، ناکارآمدی میتوکندریایی، پیریِ سلولی، تحلیل‌رفتنِ یاخته‌های بنیادی، دگرگونیِ پیام‌رسانیِ میان‌یاخته‌ای، ازکارافتادگیِ خودخواریِ کلان، التهابِ مزمن (پیری‌التهابی) و نابَسامانیِ هم‌زیستیِ میکروبی. این نشانه‌های به‌هم‌پیوسته به زوال تدریجیِ کارکردِ زیستی و افزایش آسیب‌پذیری در برابر بیماری‌های مزمن می‌انجامند. میراثِ گیاهیِ غنیِ یونان، منبعی بی‌همتا از ترکیبات طبیعی را در خود جای داده که در برابر این سازوکارهای بنیادین، فعالیتِ اثبات‌شده‌ای از خود نشان داده‌اند. این فصل به بررسی توانِ ترکیبات شیمیاییِ گیاهیِ یونانی می‌پردازد—از جمله اولئوروپئین، اسید کلروژنیک، آلفا-ترپینئول، سیلیمارین، کروسین و سِکوایزولاریسیرِسینول دی‌گلوکوزید—برای تعدیلِ این مسیرهای پیری. با بهره‌گیری از بینش‌های سازوکاریِ برگرفته از پژوهش‌های برون‌تنی، درون‌تنی و مطالعات بالینیِ نوپدید، نشان می‌دهیم که چگونه این ترکیبات، دی‌ان‌آ را پایدار می‌سازند، از پارانه‌های کروموزومی محافظت می‌کنند، مسیرهای حس‌گریِ مواد مغذی را تنظیم می‌نمایند، ساختارِ پایدارِ پروتئین‌ها و یکپارچگیِ میتوکندری را تقویت می‌کنند، پیریِ سلولی و التهاب را کاهش می‌دهند و از کارکردِ یاخته‌های بنیادی پشتیبانی می‌نمایند. این فصل با تلفیقِ دانشِ سنتیِ گیاه‌درمانی با دانشِ نوینِ پیری‌شناسی، ترکیباتِ طبیعیِ یونانی را به‌عنوان ابزارهایی چندهدفِه و فرهنگ‌بنیاد برای به‌تعویق‌انداختنِ پیری و افزایشِ دورهٔ سلامتِ زیستی معرفی می‌کند. سرانجام، با پیوندِ شیمیِ گیاهی، زیست‌شناسیِ سامانه‌ها و پژوهشِ ترجمه‌ای، راهبردهایی مبتنی بر شواهد برای بهره‌گیری از تنوعِ گیاهیِ یونان در توسعهٔ مداخلاتِ همه‌جانبهٔ ضدپیری پیشنهاد می‌دهیم.

Ageing is a complex, multifactorial biological process driven by a network of molecular and cellular mechanisms collectively known as the twelve hallmarks of ageing: genomic instability, telomere attrition, epigenetic alterations, loss of proteostasis, deregulated nutrient sensing, mitochondrial dysfunction, cellular senescence, stem cell exhaustion, altered intercellular communication, disabled macro-autophagy, chronic Inflammation (Inflammageing) and dysbiosis. These interconnected hallmarks contribute to progressive physiological decline and increased susceptibility to chronic diseases. Greece’s rich botanical heritage offers a unique reservoir of natural compounds with demonstrated activity against these core mechanisms. This chapter explores the potential of Greek phytochemicals—including oleuropein, chlorogenic acid, α-terpineol, silymarin, crocin, and secoisolariciresinol diglucoside (SDG)—to modulate these ageing pathways. Through mechanistic insights from in vitro, in vivo, and emerging clinical studies, we highlight how these compounds stabilize DNA, protect telomeres, regulate nutrient-sensing pathways, promote proteostasis and mitochondrial integrity, reduce senescence and inflammation, and support stem cell function. Integrating traditional ethnopharmacological knowledge with modern geroscience, this chapter positions Greek natural compounds as multi-targeted, culturally relevant tools for delaying ageing and extending healthspan. By bridging phytochemistry, systems biology, and translational research, we propose evidence-based strategies for leveraging Greece’s phytodiversity in the development of holistic anti-ageing interventions.