تحلیل اثرات تغییر الگوی کشت ناشی از خشکسالی در مناطق روستایی به محصول زعفران در روستاهای دهستان زبرخان

انتخاب یک الگوی کشت خاص می‌تواند به دلیل چندبعدی بودن کشاورزی، نتایج جدی بر زندگی کشاورزان و جامعه روستایی داشته باشد. با این حال، در بسیاری از موارد، کشاورزان به‌دلیل تغییرات شرایط طبیعی، تغییرات در تقاضا و مصرف و عوامل مشابه، تمایل به تغییر الگوی کشت دارند. یکی از مهم‌ترین و موثرترین عوامل تغییر الگوی کشت در میان کشاورزان ایرانی در سال‌های اخیر، مشکل خشکسالی بوده است. یکی از تغییرات روش‌های کشتی که در سال‌های اخیر در منطقه خراسان مشاهده شده، تمایل به کشت زعفران است که می‌تواند اثرات اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی متعددی داشته باشد. بنابراین، این پژوهش با هدف بررسی تغییرات از روش کشت مبتنی بر کم‌آبی به ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تولید زعفران در بین روستاییان بخش زبرخان استان خراسان رضوی انجام شد. برای این منظور از روش‌شناسی تحلیلی-توصیفی استفاده شد. گردآوری داده‌ها از طریق روش کتابخانه‌ای-میدانی با استفاده از پرسشنامه محقق‌ساخته انجام شد که پایایی آن ۰.۷۸ بر اساس روش آلفای کرونباخ تعیین گردید. در نتیجه، با استفاده از فرمول کوکران و در سطح اطمینان ۰.۰۵، ۱۴۲ کشاورز که به‌دلیل کمبود آب و خشکسالی الگوی کشت خود را به تولید زعفران تغییر داده بودند، با روش نمونه‌گیری در دسترس انتخاب شدند. سپس نظرات آن‌ها در مورد ابعاد اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی تغییر الگوی کشت به تولید زعفران تحلیل شد. نتایج نشان‌دهنده تغییرات معنی‌داری در تمامی شاخص‌های تحقیق به‌جز افزایش سطح زیر کشت بود. علاوه بر این، مهم‌ترین تغییرات الگوی کشت و تغییر به سمت تولید زعفران با استفاده از روش وزن‌دهی انتروپی شانون شناسایی شدند. همچنین، تفاوت‌های نشان‌داده‌شده در تغییرات الگوی کشت زعفران بین روستاهای مختلف با استفاده از روش چندشاخصه TOPSIS تحلیل گردید. در نهایت، مشخص شد که روستای حریم آباد با امتیاز ۱ برای ضرایب هر یک از سه بعد، بیشترین تأثیر را از تغییرات الگوی کشت پذیرفته است، در حالی که روستای کلاته سلطانی با ضریب ۰.۱۸۳ کمترین تأثیر را داشته است.

Selection of a given cropping pattern can have serious results on the farmers’ life and rural society because of the multi dimensionality of agriculture. However, in many cases, farmers are inclined to change the cropping pattern because of changes in natural situations, changes in demand and consumption, etc. One of the most important and effective factors of change cropping pattern amongst Iranian farmers in recent years is the drought problem. One of the more current cultural method changes in the Khorasan region is inclination to saffron cultivation that can have various economic, social and environmental effects. Thus, this research paid attention to the investigation of changes from cultivation method from drought to the economic, social and environmental dimensions of saffron production amongst the villagers of the Zebarkhan district of the Khorasan Razavi province. Analytical-description methodology was used for this purpose. Data collection was done using the library- field methodology with researcher’s questionnaire whose narrative is 0.78 according to Cronbach’s alpha method. Therefore, by using the Cochran formula with the intended level of 0.05, 142 farmers have been selected by available sampling method that have changed their cropping pattern to saffron production because of water shortages and drought. Then, their ideas were analyzed considering cases of economic, social and environmental effects of cropping pattern change to saffron production. The results showed meaningful changes in all research indices except for increase of cultivation surface area. Moreover, the most important changes of cropping pattern and switching over to saffron production have been identified using the Shannon entropy weighing method. In addition, the shown the revealed with continuation of differences of the changes in cropping pattern of saffron between the various villages were analyzed by using the multi-index TOPSIS. Finally, it was shown that the Harim Abad village with a score of 1 for the coefficients of each of the three dimensions has been selected to have been most affected by changes in cropping pattern while the Kalateh Soltani village with a coefficient of 0.183 has been the least affected.