تحلیل اقتصادی کانال‌های بازاریابی زعفران در منطقه پلواما در جامو و کشمیر

زعفران یکی از ارزشمندترین محصولات ادویه‌جات در کشمیر است و سیستم بازاریابی آن نقش حیاتی در تعیین درآمد کشاورزان ایفا می‌کند. این مطالعه به بررسی سیستم بازاریابی زعفران در منطقه «پلواما» در جامو و کشمیر، با تمرکز بر کانال‌های بازاریابی موجود، اولویت‌های کشاورزان، اختلاف قیمت، سهم تولیدکننده از هر روپیه مصرف‌کننده و کارایی بازاریابی پرداخته است.

این پژوهش بر پایه داده‌های اولیه استخراج شده از ۱۵۰ کشاورز زعفران انجام شد که از طریق روش نمونه‌گیری تصادفی طبقه‌بندی‌شده از پنج روستای اصلی کشت زعفران (شهر پامپور، چاندهارا، خرو، لثوپورا و شارشالی) انتخاب شدند. کشاورزان بر اساس میزان مالکیت زمین به سه دسته تقسیم شدند: زیر ۴ کانال، ۴ تا ۷ کانال و بالای ۷ کانال.
در این تحقیق، پنج کانال بازاریابی شناسایی شد که عبارتند از:
۱. تولیدکننده ←← مصرف‌کننده
۲. تولیدکننده←←
کارگزار ←←
خرده‌فروش←
مصرف‌کننده
۳. تولیدکننده
←
←
خرده‌فروش ←←
مصرف‌کننده
۴. تولیدکننده
←
←
کارگزار
←
←
شرکت ←←
خرده‌فروش ←←
مصرف‌کننده
۵. تولیدکننده←←
پارک ادویه (حراج الکترونیک) ←
مصرف‌کننده
کانال چهارم با ۵۲ درصد از کل فروش زعفران، محبوب‌ترین کانال بود و پس از آن کانال دوم (۱۹.۳۳ درصد) و کانال سوم (۱۴.۶۷ درصد) قرار داشتند. کانال مستقیمِ «تولیدکننده به مصرف‌کننده»، بالاترین میزان سهم تولیدکننده و کارایی بازاریابی را هم برای زعفران نوع «لاچا» و هم نوع «مونگرا» ثبت کرد. همچنین، کانال حراج الکترونیک در «پارک ادویه» در مقایسه با چندین کانال سنتیِ مبتنی بر واسطه‌ها، نتایج بازاریابی به‌مراتب بهتری را نشان داد.

به طور کلی، نتایج بیانگر تفاوت‌های آشکار در عملکرد کانال‌های مختلف تحت ترتیبات بازاریابی متفاوت است. یافته‌ها نشان می‌دهد که بهبود دسترسی به بازاریابی مستقیم، امکانات حراج الکترونیک، اطلاعات بازار و ظرفیت‌سازی در سطح تولیدکننده، می‌تواند ضمن حفظ ساختار فعلی سیستم بازاریابی زعفران، منجر به بازگشت سود بیشتر برای کشاورزان این محصول شود.

Saffron is one of the most valuable spice crops of Kashmir, and its marketing system plays a crucial role in determining farmers’ income. This study examined the saffron marketing system in Pulwama district of Jammu and Kashmir with reference to existing marketing channels, growers’ preferences, price spread, producer’s share in the consumer’s rupee and marketing efficiency. The study was based on primary data collected from 150 saffron growers selected through stratified random sampling from five major saffron growing villages: Pampore town, Chandhara, Khrew, Lethpora and Sharshali. Growers were classified into three landholding categories: below 4 kanals, 4–7 kanals and above 7 kanals. Five marketing channels were identified, namely Producer–Consumer, Producer–Commission agent–Retailer–Consumer, Producer–Retailer–Consumer, Producer–Commission agent–Firm–Retailer–Consumer and Producer–Spice Park (original Research Article Hussain et al.; J. Exp. Agric. Int., vol. 48, no. 7, pp. 509-519, 2026; Article no.JEAI.161710 510 auction)–Consumer. Channel IV was the most preferred channel, accounting for 52.00 per cent of total saffron disposal, followed by Channel II (19.33 per cent) and Channel III (14.67 per cent). The direct Producer– Consumer channel recorded the highest producer’s share and marketing efficiency for both Laccha and Mongra saffron. The Spice Park e-auction channel also showed comparatively better marketing outcomes than several conventional intermediary-based channels. Overall, the results highlight clear differences in channel performance across marketing arrangements. The findings indicate that improving access to direct marketing, e-auction facilities, market information and producer-level capacity building may support better returns for saffron growers while retaining the existing structure of the saffron marketing system.