پیشرفت‌های اخیر در ارزیابی داروشناختی عوامل محافظت‌کننده عصبیِ مشتق از گیاه برای بیماری آلزایمر: مکانیسم‌ها، هدف‌ها و چشم‌اندازهای درمانی

بیماری آلزایمر (AD) شایع‌ترین اختلال تحلیل‌برنده عصبی و یکی از علل اصلی زوال عقل در سراسر جهان است که با افت پیش‌رونده عملکردهای شناختی، اختلال حافظه و از دست رفتن برگشت‌ناپذیر نورون‌ها مشخص می‌شود. با وجود پیشرفت‌های چشمگیر در درمان دارویی، داروهای موجود عمدتاً به تسکین علائم می‌پردازند و اثربخشی محدودی در جلوگیری از پیشرفت بیماری دارند. از این رو، به دلیل خواص دارویی چندهدفه و پروفایل ایمنی مطلوب، توجه فزاینده‌ای به ترکیبات محافظت‌کننده عصبی با منشأ گیاهی معطوف شده است. گیاهان دارویی منابع غنی از فیتوشیمیایی‌های زیست‌فعال (مانند پلی‌فنول‌ها، فلاونوئیدها، آلکالوئیدها، ترپنوئیدها، ساپونین‌ها، گلیکوزیدها و کاروتنوئیدها) هستند که فعالیت‌های آنتی‌اکسیدانی، ضدالتهابی، ضدآمیلوئیدوژنیک، ضد-تاو (anti-tau)، مهارکنندگی کولین‌استراز، ضدآپوپتوز و محافظت‌کنندگی میتوکندریایی از خود نشان می‌دهند. این ترکیبات مسیرهای مولکولی متعددی را که در بیماری آلزایمر نقش دارند، تعدیل می‌کنند؛ از جمله تجمع آمیلوئید-بتا، هایپرفسفوریلاسیون پروتئین تاو، استرس اکسیداتیو، التهاب عصبی، سمیت تحریکی (excitotoxicity) و اختلال عملکرد سیناپسی. این فصل به بررسی جامع پیشرفت‌های اخیر در ارزیابی دارویی گیاهان دارویی نویدبخشی همچون *Curcuma longa*، *Withania somnifera*، *Bacopa monnieri*، *Ginkgo biloba*، *Centella asiatica*، *Camellia sinensis*، *Panax ginseng*، *Crocus sativus*، *Rosmarinus officinalis* و *Salvia officinalis* می‌پردازد. همچنین رویکردهای تجربی مدرن، شامل مطالعات دارویی برون‌تنی (in vitro) و درون‌تنی (in vivo)، ارزیابی‌های رفتاری و مولکولی، و بررسی‌های هیستوپاتولوژیک مورد بحث قرار می‌گیرند. تحولات اخیر در زمینه‌هایی نظیر سیستم‌های دارورسانی مبتنی بر فناوری نانو، فارماکولوژی شبکه‌ای، غربالگری فیتوشیمیایی با کمک هوش مصنوعی، داکینگ مولکولی، شبیه‌سازی‌های دینامیک مولکولی و طراحی لیگاند‌های چندهدفه (MTDL) نیز به عنوان راهکارهای انتقالی (translational) امیدوارکننده برای افزایش اثربخشی درمانی برجسته شده‌اند. اگرچه چالش‌های متعددی از جمله فراهمی زیستی پایین، استانداردسازی، محدودیت‌های قانونی و فقدان شواهد بالینی کافی همچنان نیازمند رسیدگی هستند، اما تلفیق مداوم فیتوفارماکولوژی، زیست‌شناسی محاسباتی و فناوری‌های پیشرفته دارورسانی، فرصت‌های قابل‌توجهی را برای توسعه درمان‌های مؤثر، ایمن و اصلاح‌کننده روند بیماری آلزایمر فراهم می‌آورد.

Alzheimer’s disease (AD) is the most common neurodegenerative disorder and a leading cause of dementia worldwide, characterized by progressive cognitive decline, memory impairment, and irreversible neuronal loss. Despite significant advances in pharmacotherapy, currently available medications primarily provide symptomatic relief and have limited efficacy in preventing disease progression. Consequently, increasing attention has been directed toward plant-derived neuroprotective agents owing to their multitarget pharmacological properties and favorable safety profiles. Medicinal plants are rich sources of bioactive phytochemicals, including polyphenols, flavonoids, alkaloids, terpenoids, saponins, glycosides, and carotenoids, which exhibit antioxidant, anti-inflammatory, anti-amyloidogenic, anti-tau, cholinesterase inhibitory, anti-apoptotic, and mitochondrial protective activities. These compounds modulate multiple molecular pathways involved in Alzheimer’s disease, including amyloid-β aggregation, tau hyperphosphorylation, oxidative stress, neuroinflammation, excitotoxicity, and synaptic dysfunction. This chapter comprehensively reviews recent advances in the pharmacological evaluation of promising medicinal plants such as Curcuma longa, Withania somnifera, Bacopa monnieri, Ginkgo biloba, Centella asiatica, Camellia sinensis, Panax ginseng, Crocus sativus, Rosmarinus officinalis, and Salvia officinalis. It further discusses modern experimental approaches, including in vitro and in vivo pharmacological studies, behavioral and molecular assessments, and histopathological evaluation. Recent developments in nanotechnology-based drug delivery systems, network pharmacology, artificial intelligence-assisted phytochemical screening, molecular docking, molecular dynamics simulations, and multitarget-directed ligand (MTDL) design are also highlighted as promising translational strategies for enhancing therapeutic efficacy. Although several challenges, including poor bioavailability, standardization, regulatory limitations, and insufficient clinical evidence, remain to be addressed, continued integration of phytopharmacology, computational biology, and advanced drug delivery technologies offers significant opportunities for developing effective, safe, and disease-modifying therapies for Alzheimer’s disease.