تحلیل اقتصادی مقایسه‌ای کشت زعفران (Crocus sativus L.) در سیستم‌های هیدروپونیک و معمولی در مناطق مختلف agro-climatic جامو و کشمیر

زعفران (Crocus sativus L.) یک گیاه ادویه‌ای ممتاز است که به طور سنتی در کشمیر و کشتیوار کشت می‌شود و تحت سیستم‌های معمولی به دلیل عملکردهای راکد، هزینه‌های نهادی فزاینده و عدم قطعیت‌های آب‌وهوایی با محدودیت‌های اقتصادی مواجه است. این مطالعه امکان‌سنجی اقتصادی کشت هیدروپونیک زعفران را به عنوان یک مدل جایگزین ارزیابی می‌کند و هزینه‌های نهادی، عملکردها و سودآوری را در برابر روش‌های معمولی در سه منطقه agro-climatic جامو و کشمیر مقایسه می‌کند. آزمایش‌های مزرعه‌ای انجام‌شده در طول 2024-2023 از طرح کاملاً تصادفی استفاده کردند، با آزمایش‌های دو ساله هیدروپونیک در جامو و قطعات معمولی در کشمیر و کشتیوار.

نتایج نشان داد که سیستم‌های هیدروپونیک به طور قابل توجهی عملکردهای کلاله بالاتری (6000-5500 گرم در هکتار) نسبت به سیستم‌های معمولی (3500-3200 گرم در هکتار) به دست آوردند، در حالی که هزینه‌های تکراری در سال دوم را بیش از 85 درصد کاهش دادند. نسبت سود به هزینه در هیدروپونیک از 3.74 (سال اول) به 26.67 (سال دوم) افزایش یافت، در مقایسه با 2.12-1.84 در سیستم‌های معمولی. تحلیل دوره بازپرداخت نشان داد که سرمایه‌گذاری‌های سرمایه‌ای هیدروپونیک در اولین چرخه کشت بازیابی شدند. تحلیل مؤلفه اصلی (PCA) بیشتر سال دوم هیدروپونیک را به عنوان کارآمدترین تیمار اقتصادی تأیید کرد. تحلیل حساسیت سودآوری قوی حتی در سطوح عملکرد پایین‌تر را نشان داد. این یافته‌ها کشت هیدروپونیک زعفران را به عنوان یک استراتژی مقیاس‌پذیر، مقاوم در برابر آب‌وهوا و برتر اقتصادی همسو با اهداف توسعه پایدار برجسته می‌کند که فرصت‌های جدیدی برای کشاورزی با ارزش بالا در مناطق غیرسنتی جامو و کشمیر ارائه می‌دهد.

Saffron (Crocus sativus L.), a premium spice crop traditionally cultivated in Kashmir and Kishtwar, faces economic limitations under conventional systems due to stagnant yields, rising input costs, and climatic uncertainties. This study evaluates the economic feasibility of hydroponic saffron cultivation as an alternative model, comparing input costs, yields, and profitability against conventional practices across three agro-climatic zones of Jammu and Kashmir.

Field experiments conducted during 2023–24 used a completely randomized design, with two-year hydroponic trials in Jammu and conventional plots in Kashmir and Kishtwar. Results showed that hydroponic systems achieved significantly higher stigma yields (5500–6000 g·ha⁻¹) than conventional systems (3200–3500 g·ha⁻¹), while reducing recurring costs in the second year by over 85 %. The benefit–cost ratio in hydroponics increased from 3.74 (Year 1) to 26.67 (Year 2), compared to 1.84–2.12 in conventional systems. Payback period analysis revealed that hydroponic capital investments were recovered within the first cropping cycle. Principal Component Analysis (PCA) further confirmed hydroponic Year 2 as the most economically efficient treatment.

Sensitivity analysis showed robust profitability even at lower yield levels. These findings highlight hydroponic saffron cultivation as a scalable, climate-resilient, and economically superior strategy aligned with sustainable development goals, offering new opportunities for high-value agriculture in non-traditional zones of Jammu & Kashmir.