از انگ اجتماعی تا درمان: بینش‌های دارویی در مورد مواد زیست‌فعال زعفران برای بیماری‌های عمده غیرواگیر

زعفران (Crocus sativus L.)، یک گیاه ژئوفیت استریل از خانواده زنبقیان (Iridaceae)، به طور سنتی در آشپزی و پزشکی مورد استفاده قرار گرفته است و در حال حاضر به عنوان منبعی از متابولیت‌های فعال دارویی مورد توجه قرار گرفته است. ترکیبات فعال زیستی (BAC) اصلی زعفران، کروسین، کروستین، پیکروکروسین و سافرانال، با طیف گسترده‌ای از فعالیت‌های بیولوژیکی، از جمله خواص ضد التهابی، آنتی‌اکسیدانی، تعدیل‌کننده سیستم ایمنی، ضد میکروبی، ضد تکثیری و ضد دیابتی، در ارتباط هستند. این بررسی با هدف خلاصه‌سازی جامع و انتقادی شواهد پیش‌بالینی و بالینی BACهای مشتق از زعفران در زمینه شایع‌ترین بیماری‌های غیرواگیر انجام شده است. جستجوی متون در پایگاه‌های داده علمی اصلی برای شناسایی مقالات بررسی‌شده توسط همتا در مورد اختلالات عصبی، سرطان، بیماری‌های قلبی عروقی و دیابت شیرین، با مباحث اضافی در مورد طب سنتی، فیتوشیمی، ایمنی و سمیت انجام شد. یافته‌های مکانیسمی شامل اثرات ضد التهابی، تعدیل‌کننده سیستم ایمنی، آنتی‌اکسیدانی، ضد تکثیری و محافظت‌کننده عصبی است که با فعال‌سازی مسیر Nrf2 و مهار NF-κB انجام می‌شود. معیارهای واجد شرایط بودن، به استثنای انتشاراتی که عمدتاً بر روی مواد غذایی، آرایشی یا کاربردهای فناوری متمرکز بودند، برای اولویت‌بندی نقاط پایانی مکانیسمی و درمانی اعمال شد. یافته‌ها نشان می‌دهد که BAC های عصاره‌های زعفران دارای خواص اصلاح‌کننده بیماری و اقدامات تسکین‌دهنده علائم امیدوارکننده‌ای هستند، به ویژه در مورد اختلالات عصبی، اختلال شناختی خفیف و برخی از مدل‌های بیماری‌های متابولیک و انکولوژیکی. با این وجود، تنوع فعلی در طراحی مطالعه، دوز، استانداردسازی عصاره‌های گیاهی و اندازه نمونه، کاربرد بالینی قطعی را محدود می‌کند. مطالعات دقیق‌تر طراحی‌شده با تعداد نمونه نماینده و فرآورده‌های گیاهی به خوبی تعریف‌شده برای اعتبارسنجی اثربخشی، ایجاد روابط ساختار-فعالیت و تعریف پتانسیل پیشگیری و درمانی زعفران در دارودرمانی مبتنی بر شواهد مورد نیاز است.

Crocus sativus L. (saffron), a sterile geophyte of the Iridaceae family, has been traditionally used in culinary and medicinal practices and is currently gaining attention as a source of pharmacologically active metabolites. The main bioactive compounds (BACs) of saffron, crocin, crocetin, picrocrocin, and safranal, are associated with a wide range of biological activities, including anti-inflammatory, antioxidant, immunomodulatory, antimicrobial, antiproliferative, and antidiabetic properties, among others. This review aims to comprehensively and critically summarize the preclinical and clinical evidence for saffron-derived BACs in the context of the most prevalent non-communicable diseases. A literature search of the main scientific databases was conducted to identify peer-reviewed articles on neurodegenerative disorders, cancer, cardiovascular diseases, and diabetes mellitus, with additional topics on ethnopharmacology, phytochemistry, safety, and toxicity. The mechanistic findings include anti-inflammatory, immunomodulatory, antioxidant, antiproliferative, and neuroprotective effects, mediated by activation of the Nrf2 pathway and inhibition of NF-κB. Eligibility criteria were applied, excluding publications focused primarily on food, cosmetics, or technological applications, to prioritize mechanistic and therapeutic endpoints. The findings suggest that BACs from saffron extracts have promising disease-modifying properties and symptom-relieving actions, especially in the case of neurologic disorders, mild cognitive impairment, and some models of metabolic and oncological diseases. Nevertheless, the current variability in study design, dosage, standardization of plant extracts, and sample size limits a conclusive clinical application. More carefully designed studies with a representative number of cases and well-defined plant preparations are needed to validate efficacy, establish structure-activity relationships, and define the prevention and therapeutic potential of saffron in evidence-based pharmacotherapy.