تحلیل اقتصادی بازاریابی و گستره قیمت زعفران در ایالت جامو و کشمیر

پژوهش در منطقه پلواما از ناحیه کشمیر انجام شد. ۱۰ روستا از این ناحیه بر اساس وسعت بالاترین سطح کشت زعفران انتخاب شدند. سپس از هر روستا، نمونه‌هایی از کشاورزان، کارگزاران، عمده‌فروشان و خرده‌فروشان به‌طور تصادفی انتخاب شدند تا نمونه‌گیری کلی شامل ۹۵ نفر شود که ۵۰ کشاورز/کشت‌کننده، ۱۵ عمده‌فروش، ۲۰ خرده‌فروش و ۱۰ کارگزار را در بر می‌گرفت. داده‌های ثانویه از منابع منتشرشده مختلف، شامل نشریات وزارت کشاورزی دولت هند، اداره اقتصاد و آمار دولت هند، اداره اقتصاد و آمار دولت جامو و کشمیر جمع‌آوری شد. داده‌های اولیه مربوط به محصول زعفران از طریق مصاحبه با کشاورزان، خرده‌فروشان و عمده‌فروشان زعفران با استفاده از پرسشنامه‌های ساختاریافته‌ی ویژه و از طریق بازدید از مزرعه‌داران، بازارهای مختلف و تماس با واسطه‌های مختلف درگیر در بازاریابی محصول زعفران گردآوری شد. در هند، تقریباً تمام تولید زعفران از دره کشمیر است. اگرچه از نظر وسعت و تولید، هند پس از ایران در رتبه دوم قرار دارد، اما از نظر تولید واحد، در میان هفت کشور برتر تولیدکننده زعفران جهان در رتبه پنجم قرار دارد. همچنین مشاهده شده است که در دره کشمیر، هم تولید و هم سطح زیر کشت زعفران در سال‌های گذشته کاهش یافته و این امر ضربه‌ای به این فعالیت مهم وارد کرده است. برخی از عوامل اصلی مسئول تولید کم، عمدتاً به کمبود امکانات آبیاری مناسب و روش‌های سنتی و غیرعلمی کشت نسبت داده می‌شوند. نرخ رشد مرکب سطح، تولید و تولید واحد، در چهارده سال گذشته روند کاهشی را نشان داده است که ناشی از تبدیل اراضی زعفران به مصارف تجاری است. علاوه بر استفاده از تکنیک آچاریا برای تجزیه و تحلیل هزینه‌های بازاریابی، حاشیه سود و گسترش قیمت، از ایندکس شیپارد برای محاسبه کارایی بازاریابی استفاده شد. مطالعه نشان داد که حداکثر حاشیه سود بازاریابی توسط واسطه‌ها (خرده‌فروشان و کارگزاران) و پس از آن توسط عمده‌فروشان کسب شده است و این امر حاشیه‌ای ناعادلانه را برای تولیدکنندگان زعفران باقی گذاشته است. عوامل زنجیره که معمولاً وظیفه درجه‌بندی، چیدن، جدا کردن و غیره را انجام می‌دهند، در هر دو کانال، بیشترین هزینه‌های بازاریابی را متحمل شدند. نتایج همچنین نشان داد که سهم تولیدکننده در روپیه مصرف‌کننده در کانال-I نسبت به کانال-II در منطقه نمونه، بیشتر بود. مطالعه نشان داد که اگر تعداد واسطه‌ها کاهش یابد و دولت به‌صورت پیش‌دستانه مداخله کرده تا بازارهای سازمان‌یافته زعفران را ایجاد کند و با تشکیل باشگاه‌ها و اتحادیه‌های کشاورزان، فرصت‌های سودآوری بیشتری برای فروش محصولات خود فراهم شود، سهم تولیدکننده در روپیه مصرف‌کننده قابل افزایش است.

The research was conducted in district Pulwama of Kashmir region. Ten villages from the district were selected on the basis of highest saffron grown area. Then from each village samples of farmers, commission agents, wholesalers and retailers were randomly selected, so as to constitute a total sample size of 95 which comprised of 50 farmers/growers, 15 wholesalers, 20 retailers and 10 agents. Secondary data was collected from various published sources such as bulletins of the Ministry of Agriculture, Govt. of India, Directorate of Economics and Statistics, Govt. of India, Directorate of Economics and Statistics, Govt. of Jammu and Kashmir and Primary data regarding saffron crop was done by interviewing the saffron farmers, retailers and wholesalers with the specially structured schedules and by visiting growers, various markets and contacting various intermediaries involved in marketing of saffron crop. In India almost entire production of saffron comes from the valley of Kashmir. Although, in terms India ranks second after the Iran in terms of area and production, but ranks fifth in terms of productivity among the top seven saffron producing countries of the world. It has also been observed that in Kashmir valley production as well as area under saffron cultivation has shrunk over the past few years causing a setback to this important activity. Some of the major causes responsible for low productivity are primarily attributed to lack of proper irrigation facilities and traditional unscientific methods of cultivation. Compound growth rate of area, production and productivity had shown a declining trend during the last fourteen years due to conversion of saffron land for commercial purposes. Apart from using Acharya’s technique for analyzing the marketing cost, marketing margins and price spread, Shepherds’ index was used for computing the marketing efficiency. The study revealed that the maximum marketing, margins were grabbed by intermediaries (retailers & agents) followed by wholesalers leaving saffron growers with an unfair margin. The chain actors who usually performed the task of grading, picking, sorting etc incurred maximum marketing cost in both the channels. The results also revealed that the producer’s share in consumer’s rupee was more in channel-I as compared to the Channel-II of the sample area. The study revealed that there was considerable scope to increase the producers share in the consumers rupee if the number of intermediaries is reduced & the government intervenes pro-actively in order to organize saffron organized markets and by framing the farmer’s clubs and unions so that the farmer use these unions as profitable channels to sell their produce.