بررسی تنوع ژنتیکی اکوتیپ‌های مختلف زعفران ایرانی با استفاده از روش‌های آماری چندمتغیره

زعفران (_Crocus sativus_ L.) یک گیاه چندساله، عقیم و تری‌پلویید است. علاوه بر این، کلاله‌های خشک شده زعفران کاربردهای فراوانی در صنایع غذایی و دارویی دارد. گیاهان زعفران به دلیل عقیمی از طریق بنه تکثیر می‌شوند. بنابراین، از تنوع محدود و پیشینه اصالح نباتی ضعیفی برخوردار است که منجر به فرسایش ژنتیکی می‌شود. در نتیجه، قرار گرفتن در معرض خطر شدید فرسایش ژنتیکی مانعی برای اصالح و تولید زعفران است.

هدف از این مطالعه بررسی تنوع بین اکوتیپ‌های زعفران، ارزیابی همبستگی بین صفات مورفولوژیکی و مقادیر متابولیت‌های ثانویه و دسته‌بندی اکوتیپ‌ها بود. یک طرح بلوک کامل تصادفی با دو تکرار در سه برداشت برای بررسی تنوع زیستی 22 اکوتیپ زعفران جمع‌آوری شده از مناطق مختلف ایران در مزرعه تحقیقاتی دانشگاه تهران، محمدشهر، البرز، ایران انجام شد. مهم‌ترین صفات مورفولوژیکی و مقدار متابولیت‌های ثانویه، از جمله کروسین، پیکروکروسین و سافرانال، با استفاده از کروماتوگرافی مایع با کارایی باال اندازه‌گیری شد. تجزیه واریانس تفاوت معنی‌داری را بین اکوتیپ‌ها برای صفات مورد مطالعه در سه برداشت متوالی نشان داد. اکوتیپ قائنات دارای بیشترین میانگین برای کسب بیشترین ویژگی‌های مورفولوژیکی بود.

تجزیه عامل بر اساس PCA نشان داد که دو مؤلفه اول 97 درصد از واریانس کل صفات را توضیح می‌دهند. صفات طول برگ، وزن تر کلاله، طول کلاله و سافرانال در مؤلفه اول و پیکروکروسین، کروسین و طول گلبرگ در مؤلفه دوم به ترتیب بیشترین نقش مثبت را در توجیه 66.7 درصد از واریانس کل داشتند. بر اساس تحلیل خوشه‌ای، اکوتیپ‌ها به پنج خوشه تقسیم شدند. اکوتیپ‌های قائنات و فردوس 16 بیشترین شباهت ژنتیکی را داشتند و اکوتیپ‌های قائنات و اراک بیشترین فاصله ژنتیکی را داشتند. علاوه بر این، صفات مورد مطالعه به سه خوشه تقسیم می‌شوند، به طوری که مقدار کروسین و پیکروکروسین و طول گلبرگ در دسته اول، مقدار سافرانال، طول برگ، طول کلاله و طول گل، وزن تر گل و کلاله در دسته دوم و عملکرد نهایی، تعداد کل گل و وزن خشک کلاله در دسته سوم قرار می‌گیرند. اگرچه اکوتیپ‌های مورد مطالعه در یک محیط جغرافیایی یکسان کشت و نگهداری شدند، اما در سطوح مورفولوژیکی و فیتوشیمیایی تفاوت معنی‌داری داشتند. بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که منشأ تنوع مشاهده شده نتیجه وجود تنوع در سطوح ژنوم، ترنسکریپتوم یا اپی‌ژنوم است.

Saffron (_Crocus sativus_ L.) is a perennial, sterile, and triploid plant. Moreover, dried saffron stigmas have many uses in the food and medicine industry. Saffron plants propagate by corms due to sterility. Therefore, it has limited diversity and a poor plant breeding background, leading to genetic erosion. As a result, being under severe risk of genetic erosion is an obstacle to the breeding and production of saffron. The objective of this study was to investigate the diversity among saffron ecotypes, to evaluate the correlation between morphological traits and the amounts of secondary metabolites, and to classify the ecotypes.

A complete randomized block design with two replications in three harvests has been conducted to investigate the biological diversity of 22 saffron accessions collected from different regions of Iran at the Tehran University research farm, Mohamadshahr, Alborz, Iran. The most important morphological traits and amount of secondary metabolites, including crocin, picrocrocin, and safranal, were measured by using high-performance liquid chromatography. Analysis of variance showed significant differences among accessions for studied traits in three consecutive harvests. Quenat accession had the highest means of obtaining the most morphological characteristics. The factor analysis based on PCA showed that the two first components explained 97 percent of the total variance of traits. The traits of leaf length, stigma fresh weight, stigma length, and safranal in the first component and picrocrocin, crocin, and petal length in the second component had the most positive role in justifying 66.7 percent of the total variance, respectively. Based on cluster analysis, accessions were divided into five clusters.

The Quenat and Fridos 16 accessions had the most genetic similarity, and the Quenat and Arak accessions had the farthest genetic distance. Moreover, the studied traits are divided into three clusters, so that the amount of crocin and picrocrocin and petal length are in the first category, the amount of safranal, the length of leaf, length of stigma and length of flower, fresh weight of flower and stigma are in the second category, and the final yield, the total number of flowers, and dry weight of stigma are in the third category. Although studied accessions were cultivated and preserved in the same geographical environment, they had significant differences at morphological and phytochemical levels. Therefore, it can be concluded that the origin of the observed diversity is the result of the existence of diversity at the genome, transcriptome, or epigenome levels.