بررسی آناتومی ساقه گل‌دهنده (Scape) در سرده *Crocus* L. (تیره زنبقیان): نقش آن در تمایز سری‌ها و گونه‌ها

سرده Crocus L. از نظر سامانه‌شناسی (سیستماتیک) پیچیده است و شامل حدود ۲۳۵ آرایه (تاکسون) با پراکندگی جهانی است که ۱۰۶ مورد از آن‌ها در ترکیه و بالکان شناسایی شده‌اند. با وجود مطالعات گسترده، طبقه‌بندی سنتی که بر اساس ویژگی‌های گل، برگ و پداژه (corm) استوار است، اغلب با داده‌های مولکولی در تضاد است که این امر منجر به نیاز به ویژگی‌های تشخیصی اضافی شده است. آناتومی ساقه گل‌دهنده (scape) در جنس Crocus به دلیل بازه زمانی کوتاه برای جمع‌آوری نمونه در مرحله بلوغ و دشواری‌های عملی در پردازش این ساختار، کمتر مورد استفاده قرار گرفته است.

هدف این مطالعه ارزیابی اهمیت آرایه‌شناختی (تاکسونومیک) آناتومی ساقه گل‌دهنده برای تفکیک گونه‌ها و طبقه‌بندی درون‌سرده‌ای در ۲۴ آرایه منتخب از Crocus بود. علاوه بر این، مطالعه حاضر سازگاری بین الگوهای آناتومیک و شواهد مولکولی (داده‌های nrITS) را برای بررسی کاربرد ویژگی‌های ساقه گل‌دهنده در مطالعات سیستماتیک تلفیقی ارزیابی می‌کند. ساقه‌های گل‌دهنده ۲۵ نمونه متعلق به شش سری (Series) مورد تجزیه و تحلیل قرار گرفتند. برش‌های عرضی از سه ناحیه (دیستال، مرکزی و بازال) با استفاده از میکروسکوپ نوری بررسی شدند و بخش میانی به عنوان پایدارترین بخش برای تحلیل شناسایی شد. نوزده پارامتر آناتومیک ثبت و تحلیل شد. روش‌های آماری در کنار تحلیل فیلوژنتیکی بیزی داده‌های nrITS به کار گرفته شدند. نتایج حاصل از تحلیل تشخیص خطی (LDA) نمونه‌ها را به‌طور مؤثر به شش گروه مجزا منطبق بر سری‌ها تفکیک کرد. تفاوت‌های قابل توجهی بین فصول گل‌دهی یافت شد: گونه‌های پاییزه‌گل معمولاً دارای ساقه‌های گل‌دهنده بزرگ‌تر و گردتر با بلورهای استیلوئیدی مربعی‌شکل هستند، در حالی که آرایه‌های بهاره‌گل دارای رئوس (گوشه‌های) بیشتر و استیلوئیدهای کوچک هستند. همبستگی قوی بین الگوهای آناتومیک و کلادهای (شاخه‎‌های) پشتیبانی‌شده توسط ITS نشان می‌دهد که ساختار ساقه گل‌دهنده بازتاب‌دهنده واگرایی ژنومیک است تا واگرایی اکولوژیک. این یافته‌ها نشان می‌دهد که ساقه گل‌دهنده در مرحله میوه‌دهی، ابزاری ارزشمند برای سیستماتیک Crocus است و استفاده از آن را در چارچوب‌های طبقه‌بندی تلفیقی تأیید می‌کند.

Genus Crocus L. is systematically complex, with approximately 235 taxa distributed globally, of which 106 are recognized in Türkiye and the Balkans. Despite extensive study, traditional classification based on flower, leaf, and corm features often conflicts with molecular data, leading to the need for additional diagnostic characters. Crocus scape anatomy has remained underutilized due to the narrow window for specimen collection at maturity and practical difficulties in processing the structure. This study aimed to evaluate the taxonomic significance of scape anatomy for species delimitation and infrageneric classification in 24 selected Crocus taxa. Furthermore, it assesses the consistency between anatomical patterns and molecular evidence (nrITS data) to explore the utility of scape characters in integrative systematic studies. Scapes from 25 specimens belonging to six Series were analyzed. Cross-sections from three regions (distal, central, and basal) were examined using light microscopy, with the middle section identified as the most stable for analysis. Nineteen anatomical parameters were recorded and analyzed. Statistical methods were applied alongside Bayesian phylogenetic analysis of nrITS data. LDA results effectively separated the specimens into six distinct groups corresponding to the series. Notable differences were found between flowering seasons: autumn-blooming species typically exhibit larger, rounder scapes with square-shaped styloid crystals, whereas spring-blooming taxa have more vertices and small styloids. The strong correlation between anatomical patterns and ITS-supported clades implies that scape architecture mirrors genomic divergence rather than ecological. These findings demonstrate that the fruiting scape is a valuable tool for Crocus systematics and support its inclusion in integrative taxonomic frameworks.