آینده پژوهی زنجیره ارزش زعفران در برابر تغییرات اقلیمی و نوسانات بازار جهانی در شهرستان قائنات

زعفران به‌عنوان محصولی راهبردی، جایگاهی حیاتی در اقتصاد کشاورزی و صادرات غیرنفتی ایران دارد؛ به‌گونه‌ای که ایران با تولید بیش از ۹۶ درصد زعفران جهان، تأثیرگذارترین نقش را در عرضه جهانی این محصول ایفا می‌کند. با این وجود، زنجیره ارزش زعفران در سال‌های اخیر با چالش‌های پیچیده‌ای در ابعاد اقتصادی، محیطی و ساختاری مواجه بوده که پایداری و رقابت‌پذیری آن را تهدید کرده است. هدف این پژوهش، شناسایی پیشران‌های کلیدی و تدوین سناریوهای آینده برای زنجیره ارزش زعفران است. این پژوهش با رویکرد آینده‌پژوهی و روش پیمایشی انجام شده است. داده‌ها از طریق پرسشنامه و مصاحبه با 20 نفر از خبرگان حوزه زعفران در سال‌های ۱۴۰۳–۱۴۰۴ گردآوری و با استفاده از روش تحلیل ساختاری و نرم‌افزار Scenario Wizard تحلیل شدند. نتایج نشان داد که نوسانات قیمت جهانی، رقابت کشورهای رقیب، محدودیت‌های تجاری (تحریم‌ها)، تغییر ترجیحات مصرف‌کنندگان، و توسعه تجارت الکترونیک، از اصلی‌ترین پیشران‌های تأثیرگذار هستند. همچنین، متغیرهای اقلیمی مانند خشکسالی‌های مکرر، به‌عنوان عوامل محدودکننده، نقش کلیدی در پایداری تولید دارند. در نهایت، هفت سناریوی سازگار استخراج شد که سه سناریوی «نسبتاً باثبات»، «رقابتی با فرصت رشد» و «چالش‌زا» به‌عنوان سناریوهای اصلی شناسایی شدند. یافته‌ها حاکی از آن است که اگرچه اکثر آینده‌های محتمل در وضعیت میانه یا مطلوب قرار دارند، اما تشدید رقابت‌های بین‌المللی و بی‌ثباتی‌های اقتصادی می‌تواند جایگاه جهانی زعفران ایران را با تهدید مواجه کند. در مجموع، این پژوهش بر ضرورت اتخاذ سیاست‌گذاری‌های سناریومحور، تقویت برندسازی، بهره‌گیری از بازاریابی نوین و افزایش تاب‌آوری زنجیره ارزش زعفران در برابر عدم‌قطعیت‌های آینده تأکید می‌ورزد.

Saffron, as a strategic agricultural and pharmaceutical product, plays a vital role in Iran’s agricultural economy and non-oil exports. Producing over 96% of the world’s saffron, Iran holds the most influential position in the global supply of this product. However, in recent years, the saffron value chain has faced complex economic, environmental, and structural challenges that have threatened its sustainability and competitiveness. This study aims to identify key drivers and develop future scenarios for the saffron value chain.

Adopting a foresight approach, this research utilized a survey methodology. Data were collected through questionnaires and semi structured interviews with 20 experts in the saffron sector during 2024–2025. The data were analyzed using structural analysis and the Scenario Wizard software. Results indicated that global price fluctuations, competition from rival countries, trade restrictions (sanctions), changing consumer preferences, and the development of e-commerce are the primary drivers of the saffron value chain. Furthermore, climatic variables, such as recurring droughts, act as critical limiting factors for production sustainability.

Ultimately, seven compatible scenarios were derived, among which three primary scenarios “relatively stable,” “competitive with growth opportunities,” and “challenging” were identified. Findings suggest that while most probable futures are in a moderate or favorable state, the intensification of international competition and economic instability could jeopardize the global position of Iran’s saffron. In conclusion, this research emphasizes the necessity of scenario-based policymaking, strengthening branding, adopting modern marketing, and enhancing the resilience of the saffron value chain against future uncertainties.