اثر تراکم‌های مختلف بُنه و انواع بستر کشت بر اجزای عملکرد گل زعفران (Crocus sativus L.)

مقدمه: زعفران از جمله گران‌بهاترین گیاهان زراعی و دارویی جهان است و در صادرات ایران جایگاهی ویژه دارد. در سال ۲۰۱۷، کل سطح کشت زعفران در ایران ۹۳۰۰۰ هکتار بود که حدود ۹۶٪ آن به دو استان اصلی تولید زعفران، یعنی خراسان رضوی و خراسان جنوبی، اختصاص یافته و تولید کل آن به ۳۵۱ تن رسید. زعفران دارای ویژگی‌های منحصر‌به‌فردی از جمله نیاز آبی پایین، امکان آبیاری در زمانی است که سایر محصولات نیاز آبی ندارند، قابلیت استفاده طولانی‌مدت از اراضی، آسان بودن حمل‌ونقل، عدم نیاز به ماشین‌آلات خاص و فناوری پیچیده، ظرفیت بالا برای استفاده از نیروی کار در زمان برداشت گل، ایجاد اشتغال و در نهایت جلوگیری از مهاجرت و تبادل ارز است که این محصول را در مناطق فاقد چشم‌انداز صنعتی و با محدودیت آبی برتر می‌کند. کودهای آلی نقش مؤثری در تولید زعفران دارند، از جمله بهبود فیزیکی خاک زعفران، تنظیم دما، بهبود نفوذپذیری، افزایش تخلخل و کاهش سختی خاک، و باعث گلدهی زعفران می‌شوند. عواملی مانند اقلیم، آفات و بیماری‌ها، آبیاری، انبارداری، تاریخ کشت، کودهای شیمیایی و زیستی و کود دامی، در کمیت و کیفیت زعفران بسیار مؤثرند. عملکرد زعفران به عواملی از جمله خاک، تراکم کشت، روش کاشت، اندازه غده (Corm)، موقعیت جغرافیایی، عوامل اقلیمی (به‌ویژه نوسانات دمایی به‌ویژه در زمان گلدهی)، میزان بارندگی، مدیریت زراعی و دوره بهره‌برداری بستگی دارد. هدف این مطالعه، تعیین اثرات احتمالی تراکم غده و نوع بستر بر مؤلفه‌های عملکرد گل و عملکرد کلاله زعفران بود. <br>مواد و روش‌ها: به‌منظور ارزیابی اثرات تراکم غده و نوع بستر بر ویژگی‌های تولیدمثلی، مؤلفه‌های عملکرد گل و کلاله زعفران، آزمایشی به‌صورت فاکتوریل در قالب طرح بلوک‌های کامل تصادفی (RCBD) با سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی «پارک علم و فناوری خراسان» در فصل رشد ۲۰۱۱-۲۰۱۰ انجام شد. تیمارهای مورد بررسی شامل تراکم در سه سطح ۵۰، ۱۰۰ و ۱۵۰ غده بر مترمربع و پنج نوع بستر شامل ۱۰ تن در هکتار کمپوست شهری، ۳۰ تن در هکتار کود دامی پوسیده، ۲۰ تن در هکتار باقیمانده‌های بستر قارچ، ۱۰ تن در هکتار کاه گندم و شاهد بود که در زمان کشت اعمال شدند. صفات مورد اندازه‌گیری عبارت بودند از: تعداد گل‌ها، وزن تر و خشک گل، وزن تر و خشک کلاله، و وزن تر و خشک کلاله زعفران (کلاله). تحلیل آماری داده‌های سال اول با نرم‌افزار SAS و مقایسه میانگین‌ها با آزمون چنددامنه دانکن در سطح ۵٪ با نرم‌افزار MSTAT-C انجام شد. <br>نتایج و بحث: نتایج نشان داد که تراکم غده بر تمام صفات مورد مطالعه در سطح ۰۱/۰ ≥p تأثیر معنی‌دار داشت، اما اثر نوع بستر تنها بر تعداد گل‌ها بر مترمربع بی‌معنی بود و در سایر صفات در سطح ۰۱/۰ ≥p معنی‌دار بود. افزایش تراکم غده از ۵۰ به ۱۵۰ غده بر مترمربع، تعداد گل‌ها را از ۶/۱۶ به ۸/۴۶ بر مترمربع (حدود ۱۷۹٪) و وزن تر را ۱۷۷٪ و وزن خشک کلاله را ۱۵۵٪ افزایش داد. بیشترین وزن تر و خشک کلاله + کلاله در کاه گندم به‌ترتیب ۴۳/۱۴ و ۵۹/۲ کیلوگرم در هکتار مشاهده شد. برهم‌کنش تراکم غده و نوع بستر بر تمام صفات مورد مطالعه معنی‌دار نبود. تغییرات تعداد گل‌ها بر مترمربع همبستگی بالایی با تراکم غده بر مترمربع نشان داد که نشان‌دهنده روند افزایش تعداد گل‌ها با افزایش تعداد غده‌هاست. <br>نتیجه‌گیری: بنابراین، به‌منظور تولید گل بیشتر و وزن خشک کلاله در سال اول، تراکم غده ۱۵۰ غده بر مترمربع و نوع بستر کاه گندم توصیه می‌شود. عملکرد زعفران در سال اول کشت اقتصادی نیست و به‌نظر می‌رسد با استفاده از کشت تراکم بالا، این مشکل تا حد زیادی جبران شود. اخیراً کشاورزان تمایل بیشتری به استفاده از تراکم بالای غده برای کاشت مزارع زعفران نشان داده‌اند. زعفران یک محصول ارگانیک است و آماده‌سازی بستر با کودهای آلی، به‌ویژه کاه گندم به دلیل بهبود شرایط محیطی، تأثیر مثبتی بر عملکرد زعفران و بهبود محیط زیست دارد.

Introduction: Saffron is among the most precious agricultural and medicinal plants of the world and has a specific placement in Iran exports. In Iran total cultivation area was 93000 ha in 2017 that from which about 96% devoted to two main provinces of saffron production including Khorasan-Razavi and South Khorasan with total production of 351 ton saffron. Saffron has unique characters including low water requirement, saffron irrigation in times that other crops do not need, farm utilization for some years, ease of transportation, lack of need to special machinery and complex technology, high capacity to use labor in time of picking flowers, occupation and in the end prevention from immigration and exchange income that make this crop becomes superior in those regions that lack of industrial perspectives and having water limitations. Organic fertilizers have effective role in saffron production including physical improvement of saffron soil, temperature relief, penetration improvement, porosity increase, and soil reducdtion in hardiness, and cause to saffron flowering. Several factors like climate, diseases, irrigation, storage, planting date, chemical and biological fertilizers and animal manure are very effective in saffron quantity and quality. Saffron yield depends on several factors like soil, crop density, planting method, corm size, geographical location, climatic factors like temperature fluctuations specially in time of flowering, rate of rainfall, cultural management and utilization period. The aim of this study was to determine possible effects of corm density and bed type on flower yield components and stigma yield of saffron. Materials and methods: In order to evaluate effects of corm density and bed type on reproductive characters, yield components of flower and saffron stigma an experiment was conducted in the form of factorial as RCBD with three replicates at the research farm of Khorasan Science and Technology Part (KSTP) during growing season of 2010-2011.The treatments under study were density with three levels of 50,100,150 corms per m2 and five bed types of 10 t.ha urban compost, 30 t.ha decayed cow manure, 20 t.ha mushroom bed residues,10 t.ha wheat straw, and control that were applied in planting time. Traits measured were number of flowers, fresh and dry weight of flowers, fresh and dry weight of stigma, fresh and dry weight of style of saffron. Statistical analysis of the first year of data was done with SAS software and mean comparisons were as DUNCAN multiple range test at 5% level with MSTAT-C. Results and discussion: Results showed that corm density had significant effect on all traits under study at p≤0.01 but effect of bed type was only insignificant on number of flowers .m-2 and in other traits were significant at p≤0.01. Increasing corm density from 50 to 150 corms.m-2 increased flower number from 16.8 to 46.8 . m-2 (about 179%) and fresh weight by 177 and stigma dry weight by 155%.The highest fresh and dry weight of stigma + style were found in wheat straw that were 14.43 and 2.59 kg.ha, respectively. Interaction between corm density and bed type was not significant in all traits under study. Variation of flower number .m-2 had high correlation with corm density.m-2 that shows trend of increasing flower number due to increasing corm number. Conclusion: Therefore, it is concluded that for production of more flowers and dry weight of stigma in the first year corm density of 150 corms.m-2 and bed type of wheat straw is recommended. Saffron yield in the first year of cultivation is not economical and it seems that by using high density planting it almost compensates for low yield at the first year. Recently, farmers are willing to apply high corms for planting saffron farms. Saffron is an organic crop and preparing beds with organic fertilizers specially wheat straw due to its improvement of environmental conditions have positive effect in saffron yield and environmental improvement.