بهینه‌سازی پایدار تولید زعفران از طریق مدیریت تفکیک‌شده ویژگی‌های شیمیایی خاک در مناطق خشک: مطالعه موردی گناباد

این پژوهش با هدف ارزیابی استراتژیک مدیریت جامع منابع خاک و بررسی تأثیر ویژگی‌های شیمیایی خاک بر کشت زعفران در شهرستان گناباد انجام شد. مطالعه حاضر ویژگی‌های شیمیایی خاک را در سه منطقه متمایز (مرکزی، کاخک-کلات، و پسکلوت) با استفاده از تجزیه واریانس یک‌طرفه و تحلیل همبستگی پیرسون بررسی کرد. نتایج نشان داد که هدایت الکتریکی (EC)، نسبت جذب سدیم (SAR)، و غلظت کاتیون‌های کلسیم و منیزیم تفاوت‌های معنی‌داری (p<0.01) بین منطقه‌ها دارند، با بالاترین مقادیر در منطقه پسکلوت (EC= 5.44 میلی‌زیمنس بر سانتی‌متر، SAR=7.29). این شرایط با کاهش عملکرد زعفران به دلیل فشار اسمزی و اختلال در جذب عناصر غذایی همراه است. در مقابل، اسیدینه (pH)، درصد اشباع، ماده آلی، و محتوای پتاسیم تفاوت معنی‌داری (p>0.05) نشان ندادند. تحلیل همبستگی روابط قوی (p < 0.01) بین شوری و کاتیون‌های کلسیم (r=0.943)، منیزیم (r=0.950) و سدیم (r=0.474) را تأیید کرد.

این یافته‌ها بر ضرورت مدیریت تفکیک‌شده برای هر منطقه، به‌ویژه کنترل شوری و سدیمی بودن خاک در پسکلوت و تقویت ماده آلی در منطقه‌های مرکزی و کاخک-کلات، تأکید دارد. این پژوهش چارچوبی علمی برای سیاست‌گذاری هدفمند و پایدار ارائه می‌دهد که می‌تواند بهره‌وری زعفران و پایداری منابع طبیعی را در مناطق خشک و نیمه‌خشک بهبود بخشد.

This study aimed to strategically assess comprehensive soil resource management and investigate the impact of soil chemical properties on saffron cultivation in Gonabad County. The present study examined soil chemical properties in three distinct zones (Central, Kakhk-Kalat, and Paskalut) using one-way ANOVA and Pearson correlation analysis. Results indicated that electrical conductivity (EC), sodium adsorption ratio (SAR), and concentrations of calcium and magnesium cations showed significant differences (p<0.01) among the zones, with the highest values in the Paskalut zone (EC=5.44 dS/m, SAR=7.29). These conditions were associated with reduced saffron yield due to osmotic stress and disruption of nutrient uptake. In contrast, pH, saturation percentage, organic matter, and potassium content showed no significant differences (p>0.05).

Correlation analysis confirmed strong relationships (p < 0.01) between salinity and calcium cations (r=0.943), magnesium (r=0.950), and sodium (r=0.474). These findings emphasize the necessity for zone-specific management for each area, particularly controlling soil salinity and sodicity in Paskalut and enhancing organic matter in the Central and Kakhk-Kalat zones. This research provides a scientific framework for targeted and sustainable policymaking that can enhance saffron productivity and natural resource sustainability in arid and semi-arid regions.