راهبردهای ادغام منابع رنگ طبیعی در رنگرزی پشم تحت معیارهای امکان‌سنجی فنی و پایداری منطقه‌ای

افزایش نگرانی‌های زیست‌محیطی در رابطه با رنگرزی‌های سنتزی (مصنوعی) متداول، توجه به رنگ‌های گیاهی را به عنوان جایگزین‌های پایدار برای رنگ‌آمیزی منسوجات دوباره برانگیخته است. اگرچه مطالعات متعددی به بررسی تک‌به‌تک گیاهان رنگ‌زا، تکنیک‌های استخراج و سیستم‌های تثبیت‌کننده (مُردانت) پرداخته‌اند، اما تعداد کمی از آن‌ها شیمی رنگدانه‌ها، امکان‌سنجی فنی، پایداری منطقه‌ای و کاربرد صنعتی را در قالب یک چارچوب ارزیابی واحد ادغام کرده‌اند.

این مقاله مروری به بررسی انتقادی چهار رنگ طبیعی گیاهیِ شاخص برای رنگرزی پایدار پشم می‌پردازد: زعفران (Crocus sativus)، حنا (Lawsonia inermis)، زردچوبه (Curcuma longa) و گل ختمی (Hibiscus rosa-sinensis). یک سنتز روایتی ساختاریافته بر پایه ۱۷۹ مقاله داوری‌شده (۲۰۰۰–۲۰۲۶) جهت ارزیابی شیمی رنگدانه‌ها، برهم‌کنش‌های پشم-رنگ، فناوری‌های استخراج، سیستم‌های تثبیت‌کننده، شدت رنگ، ثبات رنگ، تکرارپذیری، قابلیت مقیاس‌پذیری و پایداری انجام شد.

تحلیل‌ها نشان می‌دهد که عملکرد رنگرزی بیش از آنکه صرفاً به منشأ گیاهی بستگی داشته باشد، به اثر متقابل شیمی کروموفور (رنگ‌زا)، میل ترکیبی با فیبر، هماهنگی تثبیت‌کننده و بهینه‌سازی فرآیند وابسته است. در میان این چهار سیستم رنگرزی، زردچوبه و حنا به دلیل ترکیب مطلوبِ عملکرد رنگ، ویژگی‌های عملکردی، تکرارپذیری و قابلیت مقیاس‌پذیری، بیشترین پتانسیل را برای کاربرد صنعتی نشان می‌دهند؛ در حالی که زعفران به دلیل محدودیت در دسترسی به رنگدانه و هزینه‌های بالای تولید، و گل ختمی به دلیل عدم استانداردسازی کافی در ارزیابی عملکرد، با محدودیت‌هایی مواجه هستند.

بر اساس این یافته‌ها، یک چارچوب مفهومیِ تصمیم‌یارِ سه مرحله‌ای پیشنهاد شده است که امکان‌سنجی فنی، پایداری منطقه‌ای و آمادگی برای پذیرش را با هم ادغام می‌کند تا از انتخاب سیستم‌های رنگ طبیعی مبتنی بر شواهد در شرایط مختلف منطقه‌ای حمایت کند. این مقاله مروری، شکاف‌های پژوهشی کلیدی را شناسایی کرده، اولویت‌های استانداردسازی و اعتبارسنجی صنعتی را برجسته می‌سازد و زیربنایی جامع برای پیشبرد رنگرزی پایدار از طریق رنگ‌های طبیعی فراهم می‌کند.

Summary (خلاصه)
این مطالعه به بررسی پتانسیل چهار رنگ گیاهی (زعفران، حنا، زردچوبه و گل ختمی) برای رنگرزی پایدار پشم می‌پردازد. با تحلیل ۱۷۹ مقاله، مشخص شد که عملکرد رنگرزی فراتر از نوع گیاه، به عوامل فنی و شیمیایی بستگی دارد. در حالی که زردچوبه و حنا بهترین گزینه برای استفاده صنعتی هستند، زعفران و گل ختمی با چالش‌های اقتصادی و استانداردسازی روبرو هستند. در نهایت، یک چارچوب تصمیم‌یار برای انتخاب بهینه رنگ‌های طبیعی بر اساس شرایط فنی و محیطی پیشنهاد شده است.

Growing environmental concerns associated with conventional synthetic dyeing have renewed interest in botanical dyes as sustainable alternatives for textile coloration. Although numerous studies have investigated individual dye plants, extraction techniques, and mordanting systems, few have integrated pigment chemistry, technical feasibility, regional sustainability, and industrial deployment within a unified evaluation framework. This review critically examines four representative plant-based natural dyes: saffron (Crocus sativus), henna (Lawsonia inermis), turmeric (Curcuma longa), and Hibiscus rosa-sinensis for sustainable wool dyeing. A structured narrative synthesis of 179 peer-reviewed publications (2000–2026) was conducted to evaluate pigment chemistry, wool–dye interactions, extraction technologies, mordant systems, color strength, fastness, reproducibility, scalability, and sustainability. The analysis demonstrates that dye performance depends on the interplay between chromophore chemistry, fiber affinity, mordant coordination, and process optimization rather than botanical origin alone. Among the four dye systems, turmeric and henna show the greatest potential for industrial application owing to their favourable combination of color performance, functional properties, reproducibility, and scalability, whereas saffron is constrained by limited pigment availability and high production costs, and Hibiscus rosa-sinensis by insufficient standardisation of performance evaluation. Building on these findings, a conceptual three-stage decision-support framework integrating technical feasibility, regional sustainability, and adoption readiness is proposed to support evidence-based selection of natural dye systems under different regional conditions. This review identifies key research gaps, highlights priorities for standardisation and industrial validation, and provides a comprehensive foundation for advancing sustainable dyeing through natural dyes.